Όταν η άτυπη συμφωνία λήθης φέρνει την κανονικοποίηση του ακροδεξιού λόγου.
Το ερώτημα του τίτλου προέρχεται από το θεατρικό του Πορτογάλου Τιάγκο Ροντρίγκες, «Η Καταρίνα και η ομορφιά να σκοτώνεις φασίστες» (παρουσιάστηκε πέρσι τον χειμώνα στην Αθήνα). Στο έργο, μίγμα αληθινής ιστορίας και μυθοπλασίας, η οικογένεια της Καταρίνα κάθε χρόνο απάγει και σκοτώνει έναν φασίστα –μια μέρα ομορφιάς τη χαρακτηρίζουν– ώσπου μια απόγονός της αρνείται να το κάνει… Η «παράδοση» αυτή άρχισε το 1954, ως αντίποινα στον φόνο της 26χρονης αγρότισσας Καταρίνα Ευφημία, σύμβολο του αγώνα των Πορτογάλων κατά της δικτατορίας του Σαλαζάρ από το 1933 ώς το 1974. Τότε, κατά σύμπτωση, κατέρρευσε και η δικτατορία στην Ελλάδα, άφησε όμως στην Κύπρο το τραύμα της τουρκικής εισβολής και κατοχής που παραμένει ανοιχτό – 50 χρόνια συμπληρώθηκαν χτες, περισσότερα από τα 40 της πορτογαλικής χούντας και από τα 7 της ελληνικής. Η διαφορά είναι ότι στην Κύπρο το έγκλημα παραμένει ατιμώρητο – δεν μπήκαν στη φυλακή οι υπαίτιοι όπως στην Ελλάδα, αν εξαιρέσουμε τον Σαμψών, ούτε είχαμε κάποιου είδους βεντέτα όπως στην Πορτογαλία, αν και στην τελευταία υπήρξε κάποια άτυπη συμφωνία λήθης, την οποία οι νεότερες γενιές άρχισαν να σπάνε θέλοντας να βγάλουν στο φως τα φαντάσματα του σκοτεινού παρελθόντος.
Δεν ξέρω αν είναι παρενέργεια μιας ανάλογης άτυπης συμφωνία λήθης που μοιάζει να ισχύει και στην Κύπρο, όμως η άνοδος ακροδεξιών μορφωμάτων που συνοδεύει την «κανονικοποίηση» του ακροδεξιού πολιτικού λόγου μού φαίνεται ακατανόητη και προσβλητική σ’ έναν τόπο με ανοιχτές τις πληγές που προκάλεσε ο φασισμός και η δυσανεξία στον άλλο – τον διαφορετικό λόγω θρησκείας, γλώσσας, καταγωγής. Είναι ο ίδιος πολιτικός λόγος που αναδύεται παντού και φέρνει μαζί του βία και μίσος. Δεν γνωρίζουμε πού εντάσσεται η απόπειρα δολοφονίας κατά του Τραμπ – θα ήθελα να είναι μια «όμορφη», όπως στο έργο του Ροντρίγκες, πράξη αντίστασης στην ύβρη, ως απάντηση στην «πολιτική βία» που προαναγγέλλει ανοιχτά ο χυδαίος παλιάτσος αν δεν κερδίσει τις εκλογές. Ωστόσο, στην Αμερική λένε πως αν ο Τραμπ είχε σκοτωθεί ή τραυματιστεί σοβαρά, θα είχε επηρεαστεί η δημοκρατία και ο πλανήτης όλος, αν και εγώ προσωπικά πιστεύω ότι πολλοί (ίσως περισσότεροι εκτός της χώρας) αναθεματίζουν την αστοχία του παραλίγο δολοφόνου του.
Τι είναι λοιπόν μια πολιτική δολοφονία, τι είναι οι πράξεις πολιτικής βίας απέναντι σε φασίστες δικτάτορες – νυν ή υποψήφιους; Ο Γούντι Γκάθρι τους «σκότωνε» με την κιθάρα του – This machine kills fascists είχε γράψει πάνω της. Τι ξεχωρίζει έναν τρομοκράτη από έναν αντιστασιακό; Τι θα είχε συμβεί στην Ελλάδα, και κατ’ επέκταση στην Κύπρο, αν ο Αλέκος Παναγούλης είχε πετύχει να δολοφονήσει τον δικτάτορα Παπαδόπουλο στις 13 Αυγούστου 1968; Η χούντα με τα ντόπια αποβράσματα θα οργάνωνε το πραξικόπημα και την απόπειρα κατά του Μακαρίου, που οδήγησαν στην εισβολή της Τουρκίας; Θα επέμενε ο Γρίβας με την ΕΟΚΑ Β σε έναν παράλογο εμφύλιο με σκοπό την ένωση με την Ελλάδα (η οποία δεν την ήθελε); Είναι πολλά τα «αν», και επιπλέον χωρίς νόημα εκ των υστέρων, όμως το ερώτημα κατά πόσον η πολιτική βία είναι δικαιολογημένη αναλόγως των περιστάσεων παραμένει. Να μην ξεχνάμε ότι οι αγωνιστές της ΕΟΚΑ ήταν τρομοκράτες για τους αποικιοκράτες Βρετανούς. Από την άλλη, δεν είναι παράδοξο η Κύπρος, με τόσους ήρωες και μάρτυρες, να μην είναι ελεύθερη αλλά υπό κατοχή;
Το μεγάλο πρόβλημα, το ξαναλέω, είναι η «κανονικοποίηση» όχι της οποιασδήποτε βίας, αλλά εκείνης που φέρνει μαζί του ο ακροδεξιός, ρατσιστικός λόγος. Για να μην ξαναζήσουμε εμφύλιες συρράξεις και διχασμούς, αλλά και για να μπορέσουμε κάποτε να συνεννοηθούμε με τους Τουρκοκύπριους και να ζήσουμε μαζί στον ίδιο τόπο, θα πρέπει καταρχήν να βγάλουμε στο φως τους σκελετούς του παρελθόντος. Αυτό θα μπορούσαν να το κάνουν ευκολότερα οι νεότερες γενιές σε κάθε πλευρά αν τις αφήναμε να δουν, πέρα από φανατισμούς και μεγάλα λόγια, ότι κάποιοι έχουν ευθύνες για τα όσα έγιναν. Ο δρόμος δεν είναι η λήθη αλλά η γνώση. Δεν φταίνε όλοι, συλλογική ευθύνη δεν υπάρχει, το κυπριακό «προπατορικό αμάρτημα» δεν αφορά τους νέους. Εκτός από τον εισβολέα, όμως, υπάρχουν ένοχοι με όνομα και επώνυμο. Δεν πρόκειται να υπάρξει κάθαρση χωρίς να προηγηθεί τιμωρία, επομένως, αν ψάχνουμε τρόπους να συνεννοηθούμε με την άλλη πλευρά, αυτός είναι ο κυριότερος: Δεν ξέρω την απάντηση στο πόσο όμορφο είναι να σκοτώνεις φασίστες, είμαι βέβαιος όμως πως είναι απαραίτητο να τιμωρείς, ως κοινωνία, τους ενόχους – και οι φασίστες είναι ένοχοι εξίσου και εξ ορισμού: Το να αναπολείς εκείνο το παρελθόν και να θες να το αναβιώσεις δεν είναι πατριωτισμός, είναι προδοσία.
Ελεύθερα, 21.07.2024
