Αφορμή για το σημερινό προβληματισμό αποτελεί η περιγραφή των τελευταίων στιγμών μιας γιαγιάς (Γλυκόπικρες Θύμισες, Ζ. Μαυρογένους) η οποία μονολογούσε: «Τι φωτεινός διάδρομος είναι αυτός καλέ! Αχ, να μια τεράστια πόρτα. Τι φωτεινό μέρος! Καλέ μάνα, κι εσύ εδώ; …». Όλους τους πεθαμένους μπροστά στα μάτια της τους έβλεπε. Ανάλογες περιγραφές άκουσα από άλλους.

Τι συμβαίνει όταν φύγουμε από τη ζωή;
Υπάρχει κάτι μετά θάνατο;
Υπάρχει σκοπός στη ζωή;
Πώς η ανθρώπινη αναζήτηση νοήματος συνδέεται με το ερώτημα αν υπάρχει Θεός;
Έχουμε όντως ψυχή, το κυριολεκτικά άϋλο μέρος του ανθρώπου που περιέχει τη σπίθα, τη ζωή, τα συναισθήματα, τις σκέψεις και το «νου»;

Αυτά ήταν πάντα τα αιώνια ερωτήματα του ανθρώπου.

Οι θεολόγοι συναινούν στην ύπαρξη της ψυχής, αλλά θα δούμε το θέμα από άλλη οπτική γωνία.
Οι προσωκρατικοί αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι (600-500 π.Χ.) μίλησαν πρώτοι για την έννοια μιας ψυχής άϋλης και ανεξάρτητης μέσα στο σώμα.

Ο Ιπποκράτης στην «Περί Ιερής Νόσου» πραγματεία του, αναφέρει: «Ο άνθρωπος οφείλει να γνωρίζει ότι από τον εγκέφαλο και μόνο από αυτόν εκπορεύονται οι απολαύσεις, οι χαρές, το γέλιο και τα αστεία, καθώς και οι λύπες, ο πόνος, το πένθος και τα δάκρυα». …

Ο Πλάτωνας (427-347 π.Χ.) διατύπωσε ότι η ψυχή, και ιδιαίτερα η νόηση, είναι αιώνια και άφθαρτη και ικανή να κατανοήσει τον κόσμο των ιδεών, ενώ το σώμα είναι φθαρτό και χρησιμεύει μόνο ως όχημα της ψυχής.

Έψαξα στην επιστήμη για απαντήσεις στα ερωτήματα και συγκεκριμένα στην νευροεπιστήμη που είναι η μελέτη του εγκεφάλου, που βασίζεται στην αρχή ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά έχει βαθιές ρίζες στη βιολογική λειτουργία του εγκεφάλου.

Ο νευροεπιστήμονας Jay Lombard, στο βιβλίο του «Ο Νους του Θεού» (2017) καταγράφει τα πιο κάτω.
Ο εγκέφαλος είναι βιολογικός, όμως η εμπειρία που δημιουργείται από αυτόν – οι σκέψεις, τα συναισθήματα και οι πεποιθήσεις μας – είναι άϋλες.

Συμπιεσμένα μέσα στο κρανίο υπάρχουν περισσότερα από 100 δισεκατομμύρια νευρώνες, πολλά δισεκατομμύρια συνάψεις και 100 τρισεκατομμύρια συνδέσεις. Η σύναψη, είναι η θεμελιώδης θέση επεξεργασίας πληροφοριών, όπου τα νευρικά ερεθίσματα μεταφέρουν όλες τις πληροφορίες της βιολογικής ύπαρξής μας. Αυτά τα δίκτυα κυβερνούν τις σκέψεις και τις αναμνήσεις μας, δημιουργούν τα συναισθήματά, ανακαλούν τις μνήμες μας και επιτρέπουν την ανάδυση της συνείδησης.

Φανταστείτε τη δομή του εγκεφάλου ως το υλισμικό (hardware) ενός ηλεκτρονικού υπολογιστή που μέχρι πρότινος, μόνο αυτό είμασταν σε θέση να δούμε και να διαγνώσουμε. Χάρη στις νέες απεικονιστικές συσκευές όμως, είμαστε σε θέση πλέον να ποσοτικοποιήσουμε και το λογιστικό (software). Η τεχνική απεικόνισης (Diffusion Tensor Imaging – DTI), είναι ένα είδος μαγνητικής τομογραφίας με την οποία οι γιατροί μπορούν να δουν στο εσωτερικό του εγκεφάλου και όλα όσα συμβαίνουν εκεί – τη συνείδηση ή το πνεύμα˙ τη δραστηριότητα, διάφορες νοητικές καταστάσεις, μια οπτική απεικόνιση της «ψυχής εν δράσει».

Ο εγκέφαλος είναι το επίκεντρο της ύπαρξης του καθενός μας. Σε αυτή τη μάζα ύλης εμπεριέχεται όποια σκέψη κάνουμε, όσα έχουμε ονειρευτεί, κάθε ελπίδα για το μέλλον. Εκεί περικλείονται τα συναισθήματα, οι αναμνήσεις καθώς και η συνολική αντίληψη του κόσμου γύρω μας.

Εγκέφαλος και νους δεν είναι το ίδιο. Ο εγκέφαλος είναι συγκρίσιμος με τον πλατωνικό «αισθητό» κόσμο της ύλης, ενώ ο νους συνιστά το «νοητό» κόσμο – τον κόσμο των ιδεών. Ενώ ο εγκέφαλος είναι οργανικής φύσης, η εμπειρία που εμπεριέχει – η εικονική ή η αναπαραστατική πραγματικότητά της – είναι άϋλη.

Ο Δαρβίνος διατύπωσε τη θεωρία της εξέλιξης, ότι εξελιχθήκαμε από ζώα στα οποία επικρατεί ο νόμος της ζούγκλας. Αν η ζωή περιορίζεται μόνο στην επιβίωση των ισχυροτέρων, τότε δεν υπάρχει αποχρών βιολογικός λόγος για τον οποίο πρέπει να είμαστε συμπονετικοί ή έστω να γνωρίζουμε τι είναι η συμπόνια. Αλλά πρέπει να θυμόμαστε ότι υπάρχουν εξαιρέσεις στους νόμους της βιολογικής εξέλιξης, με τη δημιουργία του ανθρώπινου νου να αποτελεί εξαίρεση˙ η ανάδυση του ανθρώπινου νου είναι μια ανωμαλία της εξελικτικής μηχανής. Μια θεϊκή σπίθα δημιούργησε τον άνθρωπο από το χώμα της γης, και ο Θεός τότε φύσηξε πνοή στον άνθρωπο. Η εξέλιξη μπορεί να συμπορευτεί αρμονικά με την ύπαρξη του Θεού για να καταλήξουμε στον Homo Sapiens (αυτός που γνωρίζει).

Στο κείμενο της δημιουργίας αναφέρεται η φράση «Ποιήσωμεν άνθρωπον κατ’ εικόνα ημετέραν και καθ’ ομοίωσιν» (Γεν. 1,26). Ο Θεός έδειξε ιδιαίτερη φροντίδα και ενδιαφέρον για τη δημιουργία του ανθρώπου. Σκέφτηκε να τον κάνει όμοιο με τον εαυτό Του, δίνοντας του θεϊκά χαρίσματα που δεν έχουν τα άλλα δημιουργήματα, όλες τις άϋλες ιδιότητες: αγάπη, ελευθερία, ελπίδα, χαρά, συμπόνια που βρίσκονται μέσα στον Νου του Θεού. Ο άνθρωπος μπορεί να σκέφτεται, να αποφασίζει ελεύθερα, να αγαπάει, να συνεργάζεται.

Πρόσφατες απεικονιστικές μελέτες καταδεικνύουν ότι ο εγκέφαλός μας είναι προγραμματισμένος για την πίστη. Διαλογιζόμαστε και προσευχόμαστε με την ίδια πλευρά του εγκεφάλου που χρησιμοποιούμε για να είμαστε ευγενικοί και συμπονετικοί, με ενσυναίσθηση για τους συνανθρώπους μας. Αυτό κατέδειξαν μελέτες που έχουν γίνει σε βουδιστές μοναχούς την ώρα που διαλογίζονταν και σε καθολικές μοναχές την ώρα που προσεύχονταν.

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος διαμορφώθηκε με μοναδικό και ιδιαίτερο τρόπο, όχι απλώς με την εξέλιξη, ώστε να έχουμε καλλιεργήσει την ιδέα του Θεού. Η ψυχή είναι η σύνδεσή μας με τον Θεό.

Η νευροεπιστήμη έρχεται να ενισχύσει την πίστη.