«Επομένως, όλα όσα πράττουν οι άνθρωποι αναγκαστικά πηγάζουν από επτά αιτίες: την τύχη, τη φύση, τη βία, τη συνήθεια, τη λογική, τον θυμό και την επιθυμία. Η περαιτέρω διάκριση σε αιτίες όπως η ηλικία, ο χαρακτήρας ή κάτι άλλο θα ήταν περιττό» Αριστοτέλης, Ρητορική 1369a6-8
Η Ρητορική του Αριστοτέλη αποτελεί μία εκτενή μελέτη της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Σκοπός του ρήτορα είναι να δημιουργήσει πειστικά επιχειρήματα, και αυτό αναμφίβολα είναι μία τέχνη που διδάσκεται. Ωστόσο στη Ρητορική του, ο Αριστοτέλης δεν θα διδάξει μόνο τον συλλογισμό -όπως στη Λογική. Πρώτα θα διεισδύσει στην ανθρώπινη ψυχολογία, που είναι στενά συνυφασμένη με την πράξη. Ο ίδιος είναι πεπεισμένος ότι η ρητορική είναι χρήσιμη τέχνη -απευθύνεται σε όλους καθώς τα θέματά της είναι γενικά- και αναμφισβήτητα μπορεί να διδαχθεί -όπως και η αντίστοιχή της, η διαλεκτική. Ως εκ τούτου, θα εστιάσει στην πράξη της αδικίας∙ η διδασκαλία του περιλαμβάνει την εξέταση των τριών ερωτημάτων που θέτει στους μαθητές του: (α) για ποιους λόγους αδικούν οι άνθρωποι (β) σε ποια ψυχική κατάσταση βρίσκονται εκείνοι που αδικούν και (γ) ποιους και τι είδους ανθρώπους αδικούν.
«Αδικία είναι το να βλάπτεις τον άλλον εκούσια παραβιάζοντας τον νόμο», θα υποστηρίξει ο συγγραφέας, για να προσθέσει ότι ο νόμος δεν είναι μόνο το σύνολο των γραμμένων νόμων μιας πόλεως -αυτός είναι «ιδιωτικός» νόμος- αλλά και το σύνολο των άγραφων κανόνων που αναγνωρίζονται παντού -δηλαδή ο «κοινός». Οι άνθρωποι ευθύνονται για τις πράξεις τους, όταν πράττουν με πρόθεση, επομένως τα πρώτα αίτια της αδικίας είναι η κακία και η έλλειψη εγκράτειας. Ο συγγραφέας θα παραθέσει πλήθος παραδειγμάτων, όπου οι υποψήφιοι «άδικοι» παραδίδονται είτε στην έλλειψη είτε στην υπερβολή μιας αρετής.
Όλα σχετίζονται με το αντικείμενο του διακαούς πόθου του ανθρώπου που προβαίνει σε αδικία για την απόκτησή του. Ο φιλάργυρος (χρήματα), ο ακόλαστος (σωματικές ηδονές), ο δειλός (φόβος κινδύνου), ο μαλθακός (τεμπελιά), ο φιλόδοξος (τιμές) κ.ο.κ επιδίδονται στην αδικία λόγω της αδυναμίας που έχουν -και οπωσδήποτε ευθύνονται οι ίδιοι για την κατάστασή τους, μην ακολουθώντας το ορθό μέσο ως ρυθμιστή της συμπεριφοράς τους. Ο συγγραφέας της Ρητορικής δεν συνεχίζει την έρευνα της μεσότητας, αλλά παραπέμπει τους μαθητές του που θέλουν να εντρυφήσουν στα Ηθικά του συγγράμματα -τώρα το μάθημα είναι η Ρητορική- και ανακεφαλαιώνει, αριθμώντας τις αιτίες των ανθρώπινων πράξεων: τύχη, φύση, βία, συνήθεια, λογική, θυμός και επιθυμία αποτελούν τις πρωτογενείς αιτίες της αδικίας και όχι κάτι άλλο.
«Διότι, αν είναι κανείς λευκός ή μελαμψός, ψηλός ή κοντός, δεν υπάρχει κανένας κανόνας που να ορίζει ότι θα πρέπει να ακολουθούν τέτοιες συνέπειες, αλλά αν είναι νέος ή γέροντας, δίκαιος ή άδικος, αυτό έχει διαφορά. Και θα πρέπει να ληφθούν υπόψη γενικά οι συνθήκες που διαφοροποιούν τον χαρακτήρα των ανθρώπων, όπως το να θεωρεί ένας άνθρωπος τον εαυτό του πλούσιο ή φτωχό, τυχερό ή άτυχο, αυτό έχει σημασία» Αριστοτέλης, Ρητορική 1369a
Ο Αριστοτέλης απογυμνώνει τον άνθρωπο από το περιβάλλον όπου έχει μεγαλώσει, δείχνοντας εμπιστοσύνη στην δύναμη που έχει να αλλάξει τον εαυτό του. Οι επίκτητες ιδιότητες του χαρακτήρα, που αποκτώνται σταδιακά αλλά επιλέγονται εκούσια, εγκαθιδρύουν μόνιμες συμπεριφορές.
«Ας υποθέσουμε ότι η ηδονή είναι μια συγκεκριμένη κίνηση της ψυχής, μια ξαφνική και αισθητή επιστροφή στη φυσική της κατάσταση, και ο πόνος το αντίθετο. Αν αυτό είναι ηδονή, είναι φανερό ότι αυτό που προκαλεί τη διάθεση που μόλις αναφέραμε είναι ευχάριστο, και ότι αυτό που την καταστρέφει ή προκαλεί την αντίθετη κατάσταση είναι λυπηρό. […] Το ίδιο ισχύει και για τις συνήθειες. Γιατί η συνήθεια ομοιάζει με τη φύση· γιατί το να συμβαίνει κάτι πολλές φορές και το να συμβαίνει για πάντα δεν απέχουν και πολύ, καθώς στη φύση ανήκει το «πάντα», ενώ χαρακτηριστικό της συνήθειας είναι ότι συμβαίνει πολλές φορές. Το ίδιο και αυτό που δεν γίνεται αναγκαστικά. Γιατί η βία είναι ενάντια στη φύση, και ό,τι γίνεται αναγκαστικά προκαλεί λύπη» Αριστοτέλης, Ρητορική 1370a
Οι άνθρωποι αδικούν για πολλούς λόγους, τους οποίους ο δάσκαλος της ρητορικής Αριστοτέλης, παρατηρεί και γενικεύει. Ο φιλόσοφος αντιλαμβάνεται ότι η συνήθεια αποτελεί δεύτερη φύση για τον άνθρωπο και διαπλάθει χαρακτήρα. Ταυτόχρονα είναι στενά συνδεδεμένη με την ηδονή. Επιλέγουμε αυτό που αρχικά θεωρούμε ευχάριστο και αυτό εδραιώνεται ως συνήθεια. Και γίνεται η ζωή μας.
Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
