Μάζεψε ο Πρόεδρος την Πέμπτη στο Προεδρικό, υπουργούς και κρατικούς αξιωματούχους, βουλευτές και δικαστές, κομματικά στελέχη με τα οποία συναλλάσσεται πολιτικά και μέλη του Διπλωματικού Σώματος και με την έναρξη της τέταρτης χρονιάς της προεδρίας του, τους ανέλυσε περισσότερες, λέει, από πενήντα πέντε κυβερνητικές δράσεις που θα αναλάβει η κυβέρνηση. Ακόμα και προγεύματα σε κάποια νηπιαγωγεία! Εύγε Πρόεδρε κι άξιος ο μισθός σου… Δεν ντράπηκες όμως να φωνάξεις τους εδώ διπλωμάτες για να τους μιλήσεις για «Διαφάνεια, Λογοδοσία και πάταξη της Διαφθοράς»; Είναι εδώ οι άνθρωποι και γνωρίζουν τα διαδραματιζόμενα.
Αλλά για τούτα ο Πρόεδρος δεν είπε λέξη και όπως και για άλλα από τα καίοντα. Αυτά τα έβαλε στον πάγο μιλώντας για «την ισχυρή πολιτική βούληση της κυβέρνησης για την πρόληψη και καταπολέμηση της Διαφθοράς, καθώς και στην προσήλωση στη Διαφάνεια και τη Λογοδοσία ως μέσου για ανάκτηση της εμπιστοσύνης προς τους Θεσμούς, που αποτελούν βασικό συστατικό της Δημοκρατίας μας, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας εξέφρασε ικανοποίηση για το γεγονός ότι η Κύπρος ενισχύει την αξιοπιστία της σε διεθνές επίπεδο, όπως προκύπτει μέσα από τις πρόσφατες εκθέσεις της GRECO και της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το Κράτος Δικαίου, «τις οποίες προσεγγίζουμε ως το κατευθυντήριο πλαίσιο για υλοποίηση των αναγκαίων Μεταρρυθμίσεων».
Πάντως όπως αποκαλύπτεται πια ο βόθρος της διαφθοράς έχει φτάσει μέχρι τα χωριά του Ακάμα, όπου αντιδήμαρχοι και άλλοι τοπικοί άρχοντες διορίζουν τα παιδιά τους στα δημαρχεία και αλλαχού όπου έχουν εξουσία, αφού βλέπουν πως άλλοι αξιωματούχοι από το Προεδρικό, τα υπουργεία και τα δημαρχεία βιάζουν την κοινή λογική, περιφρονούν του κοσμάκη τις έγνοιες, την εντιμότητα και τη φιλοτιμία του. Μέχρι σε αυτό το σημείο έχουν… Και τούτο διότι εδώ και ενάμισι χρόνο η Ιωάννα Φωτίου άλλως Annie Alexui φωνάζει από το FB παρουσιάζοντας στοιχεία και ντοκουμέντα αλλά κανένας δεν ανταποκρίθηκε, κυρίως η Νομική Υπηρεσία. Όταν κάποιοι εξ εκείνων που η Φωτίου κατάγγελλε άρχισαν να πυροβολούν μέρα μεσημέρι έξω από τον Κεντρικό Αστυνομικό Σταθμό Λάρνακας ζητώντας να εισπράξουν προστασία, πλέον ο βασιλιάς φάνηκε ότι ήταν γυμνός! Έτσι έσπευσαν οι Αρχές να ζητήσουν λόγο…
Στα σοβαρότερα πια. Η τέταρτη χρονιά μιας προεδρίας δεν είναι απλώς ένας συμβολικός σταθμός. Είναι το σημείο όπου η εξουσία δεν μπορεί πια να επικαλείται ούτε περίοδο χάριτος ούτε «μεταβατικές δυσκολίες». Κρίνεται από τα αποτελέσματα, από τη θεσμική αντοχή που άφησε πίσω της, από το αν η κοινωνία νιώθει ασφαλέστερη απέναντι στην αυθαιρεσία και τη διαφθορά ή πιο εκτεθειμένη. Και δυστυχώς, η εικόνα που διαμορφώνεται σήμερα είναι εικόνα θεσμικής κόπωσης, διοικητικής επιλεκτικότητας και πολιτικής αυτάρκειας που αγγίζει τα όρια της άρνησης της πραγματικότητας. Ο Πρόεδρος συγκάλεσε πανηγυρική σύναξη στο Προεδρικό, παρουσίασε δεκάδες δράσεις, εξήγγειλε πρωτοβουλίες, απαρίθμησε μέτρα. Η σκηνοθεσία πλήρης. Το αφήγημα: κράτος σε κίνηση, κυβέρνηση σε εγρήγορση, μεταρρυθμιστικός οίστρος. Όμως η πολιτική δεν κρίνεται από λίστες ενεργειών. Κρίνεται από το αν οι θεσμοί στέκουν όρθιοι όταν δοκιμάζονται. Και σήμερα δοκιμάζονται σκληρά. Διότι την ίδια ώρα που εκφωνούνται λόγοι περί διαφάνειας και λογοδοσίας, η δημόσια σφαίρα κατακλύζεται από υποθέσεις, καταγγελίες, έρευνες, παραιτήσεις, συγκρούσεις συμφερόντων, σκιές χρηματοδότησης, καταγγελλόμενα δίκτυα επιρροής. Δεν είναι δικαστικές αποφάσεις, πρέπει να το λέμε καθαρά: το τεκμήριο αθωότητας είναι αδιαπραγμάτευτο. Είναι όμως ένα πυκνό νέφος που δηλητηριάζει την εμπιστοσύνη. Και όταν η εμπιστοσύνη διαβρώνεται, η δημοκρατία δεν καταρρέει με κρότο, λιώνει αργά.
Η υπόθεση με τον Ανεξάρτητο Φορέα Κοινωνικής Στήριξης, με επίκεντρο τη λειτουργία του, τη διαχείριση πόρων, τη θεσμική του φύση και τη σχέση του με το Προεδρικό, δεν είναι μια απλή «επικοινωνιακή ατυχία». Είναι θεσμικό πρόβλημα. Σε κάθε σύγχρονο κράτος δικαίου, οι μηχανισμοί κοινωνικής πολιτικής εντάσσονται σε σαφές νομικό και ελεγκτικό πλαίσιο. Δεν λειτουργούν σε γκρίζες ζώνες, ούτε εξαρτώνται από διακριτικές ευχέρειες πολιτικών προσώπων ή άτυπων δομών. Η επίκληση φιλανθρωπικού σκοπού δεν αρκεί για να καλύψει θεσμικό κενό. Αντίθετα, το καθιστά πιο επικίνδυνο.
Την ίδια περίοδο, η δημόσια συζήτηση περιστρέφεται γύρω από αποκαλύψεις, βίντεο, συνομιλίες, αναφορές σε σχέσεις πολιτικής εξουσίας με οικονομικά συμφέροντα. Η κυβερνητική απάντηση ήταν -ξανά- η μετατόπιση του κέντρου βάρους: από το περιεχόμενο στην πηγή. Υβριδικός πόλεμος δεν είναι κάθε αποκάλυψη που ενοχλεί την εξουσία. Αντίθετα, η κατάχρηση του όρου λειτουργεί ως θεσμικός αντιπερισπασμός. Και οι αντιπερισπασμοί είναι πάντα ομολογία αδυναμίας. Το πιο ανησυχητικό, ωστόσο, δεν είναι τα μεμονωμένα περιστατικά. Είναι το μοτίβο. Η επαναληπτικότητα. Η αίσθηση ότι κάθε σοβαρή υπόθεση βαλτώνει, καθυστερεί, αδυνατίζει, χάνεται στη διαδικασία. Έρευνες που χρονίζουν. Πορίσματα που αργούν. Αρχές που κινούνται επιλεκτικά. Υποθέσεις που ανασύρονται όταν βολεύει και παγώνουν όταν καίνε. Δεν χρειάζεται κανείς να υιοθετήσει καμία θεωρία συνωμοσίας για να διαπιστώσει ότι το σύστημα απονομής ευθύνης δεν πείθει. Η περίπτωση των καταγγελιών που προέρχονται από ψηφιακές πλατφόρμες — με χαρακτηριστικό παράδειγμα την Annie Alexui — ανέδειξε ένα διπλό έλλειμμα: ερευνητικής δημοσιογραφίας και θεσμικής ανταπόκρισης. Όταν νεότερες γενιές γνωρίζουν περισσότερα από αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα παρά από τα παραδοσιακά ΜΜΕ, δεν πρόκειται για «εκτροπή». Είναι σύμπτωμα. Σημαίνει ότι το δημοσιογραφικό σύστημα δεν εμπνέει εμπιστοσύνη πως θα αγγίξει την εξουσία χωρίς δίχτυ ασφαλείας. Και όταν οι καταγγελίες — σοβαρές ή υπερβολικές — δεν προκαλούν άμεση, ανεξάρτητη, αυτεπάγγελτη διερεύνηση από τις αρμόδιες αρχές, τότε το μήνυμα προς την κοινωνία είναι καταστροφικό: μιλήστε, αλλά μην περιμένετε. Αυτό δεν είναι κράτος δικαίου· είναι κράτος αναμονής.
Η υπόθεση των δημάρχων που τέθηκαν σε αργία δείχνει ότι οι νομικοί μηχανισμοί υπάρχουν. Ο νόμος προβλέπει αυτοδίκαιη αργία όταν διερευνώνται βαριά αδικήματα. Σωστά. Θεσμικά. Όμως το ερώτημα είναι άλλο: γιατί χρειάζεται δημόσια έκρηξη για να κινηθούν διαδικασίες; Γιατί παλαιότερες δημόσιες αναφορές και μαρτυρίες, όπως οι δηλώσεις επιχειρηματιών εδώ και χρόνια, δεν ενεργοποίησαν έγκαιρα αντανακλαστικά; Η καθυστερημένη δικαιοσύνη δεν είναι ουδέτερη. Είναι άρνηση δικαιοσύνης.
Το πολιτικό σύστημα απαντά συχνά με το επιχείρημα: «Όλα ερευνώνται». Μα η δημοκρατία δεν ζητά μόνο έρευνα. Ζητά ταχύτητα, διαφάνεια, ανεξαρτησία και λογοδοσία. Υπάρχει επίσης ένα βαθύτερο πρόβλημα σύγκρουσης ρόλων. Όταν πρόσωπα του στενού περιβάλλοντος της εξουσίας παραιτούνται εν μέσω κρίσης, αλλά το σύστημα που τους παρήγαγε μένει ανέγγιχτο, τότε η παραίτηση λειτουργεί ως βαλβίδα και όχι ως τομή. Η κυβέρνηση εξελέγη με σημαία την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης και τη ρήξη με παλαιές πρακτικές. Κι όμως ίδιες άμυνες, ίδιες δικαιολογίες, ίδιες καθυστερήσεις, ίδια μετατόπιση ευθυνών. Το πιο επικίνδυνο σημείο δεν είναι η διαφθορά καθαυτή -που δυστυχώς υπάρχει σε όλες τις χώρες. Είναι η κανονικοποίησή της. Όταν η κοινωνία παύει να εκπλήσσεται. Όταν η φράση «έτσι είναι τα πράγματα» γίνεται συλλογικό καταφύγιο. Όταν η αγανάκτηση αντικαθίσταται από κυνισμό. Εκεί αρχίζει η πραγματική θεσμική κατάρρευση.
Ο Πρόεδρος και η κυβέρνηση έχουν ακόμη χρόνο — αλλά όχι άπειρο. Όχι επικοινωνιακό χρόνο. Πολιτικό χρόνο. Αυτός μετριέται με πράξεις:
1. Θεσμική θωράκιση χωρίς εξαιρέσεις
2. Πλήρη διαχωρισμό εξουσίας και ιδιωτικών συμφερόντων
3. Υποχρεωτική διαφάνεια χρηματοδοτήσεων και διασυνδέσεων 4. Ανεξάρτητες έρευνες με δεσμευτικά χρονοδιαγράμματα.
5. Ενίσχυση ελεγκτικών αρχών με πραγματικά δόντια.
Χωρίς αυτά, κάθε λόγος περί διαφάνειας θα ακούγεται σαν ειρωνεία. Η δημοκρατία δεν απειλείται μόνο από εχθρούς απ’ έξω. Απειλείται κυρίως από φθορά εκ των έσω. Από τη χαλάρωση κανόνων. Από τη συναλλαγή που βαφτίζεται πρακτικότητα. Από τη συγκάλυψη που βαφτίζεται σταθερότητα. Και τότε, πράγματι, οι θεσμοί δεν πέφτουν με πάταγο. Καταρρέουν σιωπηλά, κάτω από βάρος που όλοι βλέπουν και κανείς στην εξουσία δεν παραδέχεται.
