«Ποιο από τα δύο συμβαίνει, έχει ανάγκη ο αυτάρκης από τη φιλία ή όχι; Είναι όμως και σ’ αυτό αυτάρκης με τον εαυτό του. Γιατί τα ίδια λένε και οι ποιητές:
‘όταν ο θεός παρέχει την ευδαιμονία, τι χρειαζόμαστε τους φίλους; (ὅταν δ᾿ ὁ δαίμων εὖ διδῷ, τί δεῖ φίλων;)’
Από εδώ ξεκινά και η απορία, αυτός που έχει όλα τα αγαθά και είναι αυτάρκης χρειάζεται τον φίλο; Ή μήπως τότε τον χρειάζεται περισσότερο;» Αριστοτέλης, Ηθικά Μεγάλα 1212b26-32
Η αριστοτελική πραγμάτευση της φιλίας δεν μπορεί να ιδωθεί αποκομμένη από τη γενικότερη σύλληψη της θεωρίας της ευδαιμονίας, και ως εκ τούτου περιλαμβάνεται συνοπτικά στα Ηθικά Μεγάλα. Λίγο πριν από το τέλος του έργου, ο συγγραφέας θέτει τις τελευταίες απορίες σχετικά με την φιλία. Για τον ίδιο, το επιχείρημα της ομοιότητας με τον θεό -ο οποίος είναι αυτάρκης με τον εαυτό του, επομένως δεν χρειάζεται φίλους- δεν βρίσκει εφαρμογή στην ανθρώπινη ζωή. Εδώ, -και ο Αριστοτέλης είναι κάθετος ως προς αυτό- δεν χρειάζεται να προσπαθήσουμε να ομοιάσουμε με το θείο, καθώς η ζωή μας είναι διαφορετική. «Το ότι ο θεός δεν χρειάζεται φίλους, δεν σημαίνει ότι δεν χρειαζόμαστε και εμείς», διατείνεται ο Αριστοτέλης, και προς υποστήριξη της θέσης του, παρεμβάλλει και άλλες δοξασίες για τη θεϊκή ζωή:
«Όταν, λοιπόν, λένε ότι ο θεός έχει όλα τα αγαθά, τι θα κάνει; Δεν θα κοιμηθεί. Θα ενατενίσει (θεάσεται) βέβαια κάτι, λένε, γιατί αυτό είναι το ωραιότερο και το πιο οικείο για τον ίδιο. Τι θα ενατενίσει λοιπόν; Αν ενατενίσει κάτι άλλο, θα είναι καλύτερο από τον ίδιο. Αλλά κάτι τέτοιο είναι άτοπο, το να υπάρχει δηλαδή κάτι καλύτερο από τον θεό. Άρα θα ενατενίσει τον εαυτό του. Αλλά και αυτό είναι άτοπο, γιατί τον άνθρωπο που παρατηρεί από κοντά τον εαυτό του (αὐτὸς ἑαυτὸν κατασκοπῆται), τον αποκαλούμε υποτιμητικά αναίσθητο. Επομένως, είναι άτοπο, λένε, να ενατενίζει ο θεός τον εαυτό του. Το τι θα ενατενίζει ο θεός, ας το αφήσουμε. Η έρευνά μας δεν αφορά τη ζωή του θεού, αλλά την ανθρώπινη και το αν ο αυτάρκης έχει ανάγκη ή όχι τη φιλία» Αριστοτέλης, Ηθικά Μεγάλα 1213a1-9
Η αριστοτελική φιλοσοφία διακρίνει τη ζωή του θεού από την ανθρώπινη. Το μόνο κοινό τους σημείο -το θεϊκό στο οποίο μετέχει ο άνθρωπος- είναι ο νους. Για τον Αριστοτέλη, ο θεός δεν «ενατενίζει», αλλά σκέφτεται, νοεί. Ως νους νοεί το νοητό. Είναι νοήσεως νόησις. Αλλά αυτά αφορούν άλλο μάθημα και ο Αριστοτέλης θα προβεί σε επόμενο επιχείρημα: Ως άνθρωποι, δεν μπορούμε μόνοι μας να «ενατενίσουμε τον εαυτό μας», προκειμένου να τον γνωρίσουμε. Παρεμπιπτόντως, θα χρησιμοποιήσει το ίδιο ρήμα που χρησιμοποίησε για τον θεό προηγουμένως:
«Αν κάποιος παρατηρούσε τον φίλο του και έβλεπε τι είναι και ποιος είναι ο χαρακτήρας του, εκείνος θα ήταν σαν ένας άλλος εαυτός του (ἕτερος εἶναι ἐγώ), αν είχε κάνει έναν πολύ αγαπητό φίλο, όπως το ρητό «άλλος ένας Ηρακλής, άλλος ένας αγαπημένος εαυτός (ἕτερος εἶναι ἐγώ). Επειδή λοιπόν είναι πάρα πολύ δύσκολο, όπως λένε και κάποιοι σοφοί, το να γνωρίσεις τον εαυτό σου, και πολύ ευχάριστο (γιατί το να γνωρίζεις τον εαυτό σου είναι ευχάριστο), οι ίδιοι δεν μπορούμε να ενατενίσουμε (θεάσασθαι) τον εαυτό μας (το ότι δεν μπορούμε μόνοι μας είναι φανερό, καθώς επικρίνουμε τους άλλους, ενώ εμείς κάνουμε τα ίδια και τα παραβλέπουμε, και αυτό συμβαίνει από μεροληψία ή από πάθος, γιατί πολλοί από εμάς αδυνατούμε να κρίνουμε ορθά). Όπως, λοιπόν, όταν θέλουμε να δούμε το πρόσωπό μας κοιτάμε τον καθρέπτη κατά πρόσωπο, με τον ίδιο τρόπο όταν θέλουμε να γνωρίσουμε τον εαυτό μας, θα τον γνωρίσουμε κοιτάζοντας προς τον φίλο μας, αν είναι, όπως είπαμε, ο φίλος ένας άλλος εαυτός (ὁ φίλος ἕτερος ἐγώ). Αν είναι λοιπόν ευχάριστο να γνωρίσουμε τον εαυτό μας, αυτό δεν γίνεται χωρίς κάποιον φίλο. Θα χρειαστεί άρα ο αυτάρκης την φιλία, για να γνωρίσει τον εαυτό του» Αριστοτέλης, Ηθικά Μεγάλα 1213a10-28
Η ανθρώπινη αυτάρκεια προϋποθέτει τη φιλία. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να ζήσει μόνος του. Πρέπει να συμβιώνει με κάποιον. Ως εκ τούτου, ο εαυτός δεν είναι αρκετός όχι μόνο για την ευδαιμονία αλλά ούτε για την αυτάρκεια.
Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
