Μερικές φορές, είτε λόγω ελλιπούς πληροφόρησης (πράγμα δύσκολο στην «εποχή της πληροφορίας») είτε ενδεχομένως λόγω αδιαφορίας, ίσως δεν δίνουμε την πρέπουσα σημασία σε κάποια γεγονότα και στα γενεσιουργά αίτιά τους. Στην προκειμένη περίπτωση, στα εργατικά ατυχήματα, τα οποία είναι το θέμα του σύντομου αυτού άρθρου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το Παγκόσμιο Κύπελλο ποδοσφαίρου ανδρών του Κατάρ που διεξήχθη το 2022.
Σύμφωνα με έρευνα του «Guardian», περισσότεροι από 6.500 εργάτες έχασαν τη ζωή τους μεταξύ 2010 και 2022 στα έργα του Παγκοσμίου Κυπέλλου. Οι θάνατοι αυτοί δεν ευθύνονται μόνο σε δυστυχήματα αλλά και στις κάκιστες συνθήκες εργασίας και διαβίωσης των εργατών (ζούσαν «στοιβαγμένοι» σε κοντέινερ και εργάζονταν για πολλές ώρες κάτω από πολύ υψηλές θερμοκρασίες χωρίς διάλειμμα). Οι περισσότεροι από αυτούς ήταν μετανάστες από χώρες όπως η Ινδία, το Νεπάλ, το Μπανγκλαντές και το Πακιστάν. Μάλιστα, εκτός των χαμηλών μισθών ή του ότι κάποιες φορές δεν αμείβονταν καν γιατί οι συμβάσεις εργασίας τους και οι διαμεσολαβητές πρόσληψής τους δεν το επέτρεπαν, σε μερικές περιπτώσεις τους «ενοικίαζαν» ή δεν μπορούσαν να επιστρέψουν στις χώρες τους γιατί οι εργοδότες – εγγυητές παρακρατούσαν τα διαβατήριά τους. Επίσης, μπορούσαν να ελέγχουν την ελευθερία των κινήσεών τους και να τροποποιούν τις συμφωνίες.
Πίσω από τις φανταχτερές εικόνες των υπερσύγχρονων εγκαταστάσεων κρυβόταν, λοιπόν, ένα σύστημα κυριαρχίας και εκμετάλλευσης. Αντιστοίχως, αν και σε μικρότερο βαθμό, εργατικά ατυχήματα και θάνατοι, σημειώθηκαν π.χ. στο Παγκόσμιο Κύπελλο ποδοσφαίρου ανδρών στη Βραζιλία το 2014 και στους Ολυμπιακούς Αγώνες στην Ελλάδα το 2004. Όπως είχε δηλώσει τότε το Συνδικάτο Οικοδόμων στο ολυμπιακό χωριό (και εδώ φτάνουμε σε ένα κεντρικό σημείο του άρθρου, δηλαδή στα αίτια των ατυχημάτων):
«Το είδος της κατασκευής στο ολυμπιακό χωριό δεν επέτρεπε ούτε μικροτραυματισμούς. (…) Για τα ατυχήματα ευθύνεται αυτό το συνεχές πρεσάρισμα και το εργασιακό καθεστώς. Όταν σε έχουν να δουλεύεις από το πρωί μέχρι το βράδυ συνεχώς επειδή είσαι αλλοδαπός ή επειδή έχεις ένα παιδί να σπουδάσεις ή επειδή θέλεις να μείνεις στην τεχνική εταιρεία, είσαι βέβαια εκτεθειμένος στον άμεσο κίνδυνο. (…) Κανένα από τα τραγικά συμβάντα στο ολυμπιακό χωριό δεν ήταν περίεργο και ακραίο ατύχημα, όπως μας λένε. Όλα έγιναν γιατί δεν υπήρχαν μέτρα ασφάλειας και όλες οι άλλες απαραίτητες υποδομές και τα ατομικά μέσα προστασίας».
Με άλλα λόγια –και τα παραδείγματα εύκολα θα μπορούσαν να πολλαπλασιαστούν– συνήθως, τα εργατικά ατυχήματα αποδίδονται στην «απροσεξία» και την «ανευθυνότητα» των εργαζομένων και όχι στις συνθήκες εργασίας (εντατικοποίηση της εργασίας, έλλειψη μέτρων υγείας και ασφάλειας κ.λπ.). Ακόμα και όταν δεν μιλάμε για τραγικές συνθήκες όπως αυτές στο Κατάρ, φαίνεται ότι οι εταιρείες δίνουν έμφαση στην ενημέρωση και στην «ατομική ευθύνη». Έτσι, για ακόμη μια φορά, μεταφέρεται η ευθύνη από τον εργοδότη στον εργαζόμενο και παραγνωρίζονται οι κοινωνικοπολιτισμικές και οργανωσιακές πλευρές των ατυχημάτων.
Στην Ελλάδα, σύμφωνα με τον δρ. Ανδρέα Στοϊμενίδη, πρόεδρο του OSHA (Ευρωπαϊκός Οργανισμός για την Ασφάλεια και την Υγεία), σε αντίθεση με την Ευρωπαϊκή Ένωση, όπου τα εργατικά ατυχήματα και οι επαγγελματικές ασθένειες είναι αποκλειστικής υπαιτιότητας του εργοδότη, «το 66% των διευθυνόντων των επιχειρήσεων θεωρούν τους εργαζόμενους υπεύθυνους για τα εργατικά ατυχήματα». Από την άλλη –και αυτό είναι ελπιδοφόρο– σύμφωνα με στοιχεία της έκθεσης του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας, στην Κύπρο τα εργατικά ατυχήματα μειώθηκαν το 2021 παρ’ ότι ο κύκλος εργασιών αυξήθηκε (μεταποίηση, κατασκευές κ.λπ.), αφού είχε μεσολαβήσει η πανδημία Covid-19.
Κλείνοντας, θα μπορούσε κάλλιστα κανείς να ισχυριστεί ότι γνωρίζουμε και τα γεγονότα και τα αίτιά τους, απλώς αδυνατούμε να δράσουμε για την αλλαγή τους. Αυτό είναι βάσιμο και σημαντικό· όμως εδώ υπεισέρχεται η ευθύνη, έστω περιορισμένη, που έχουμε όχι μόνο ως ευαισθητοποιημένοι πολίτες και εργαζόμενοι αλλά και ως καταναλωτές. Η ευθύνη του, στο μέτρο του δυνατού, να αναδεικνύουμε αυτά τα γεγονότα, να προβληματιζόμαστε, να ασκούμε πίεση στις εταιρείες αλλά και στους πολιτικούς που τις υποθάλπουν, και να κάνουμε μποϋκοτάζ σε προϊόντα και υπηρεσίες που γνωρίζουμε ότι παράγονται και προσφέρονται κάτω από κακές εργασιακές συνθήκες.
* Λέκτορας Διοίκησης Επιχειρήσεων, AegeanCollege
