Η ραφάλωση, που έχει πλήξει τον απανταχού ελληνισμό με αφορμή την παραλαβή των γαλλικών αερομαχητικών, έδωσε την ευκαιρία σε κάθε επίδοξο δημοσιογράφο και φιλόδοξο πολιτικό να πουν τα δικά τους. Άλλοι με ειλικρίνεια και ενθουσιασμό, άλλοι συγκρατημένοι και η αντιπολίτευση με αμετροέπεια. Όλα, ως είθισται, κατά την πεπατημένη. Ακούσαμε παντός είδους περιγραφές της μαχητικής ικανότητας των RAFALE είτε αυτή αφορούσε στην εμβέλειά τους, τα ραντάρ τους, τα επικοινωνιακά τους, μέχρι και την προηγμένη γενιά τους. Όλες με κάθε λεπτομέρεια, όσες μας προσέφεραν βεβαίως, οι κατασκευαστές και οι εμπλεκόμενοι στην αγοραπωλησία.
Ας το πούμε και αυτό, ότι δηλαδή, παράλληλα με την υψίστης, τω όντι, στρατηγικής σημασίας αμυντική συμφωνία Γαλλίας-Ελλάδας, υπάρχει και τρέχει και μια ευρείας σημασίας οικονομική διάσταση, η οποία επιτρέπει στην Γαλλία να πλουτίζει, πωλώντας όπλα. Το συμφέρον της Γαλλίας από τις πωλήσεις εξελιγμένων πολεμικών μηχανών σημαίνεται σε διάλογο ανάμεσα στους Μιτεράν και Θεοδωράκη, όταν ο πρώτος, ως πρόεδρος τότε της γαλλικής δημοκρατίας, απάντησε σε σχετική ερώτηση του μεγάλου μουσικοσυνθέτη, ως εξής περίπου: «Ο πολιτισμός και η ευμάρεια του γαλλικού λαού θα ήταν αδιανόητα χωρίς τις πωλήσεις όπλων και μάλιστα μεγάλων, όπως αεροπλάνα, πλοία, τανκς και πύραυλοι».
Επιστρέφω, στα Ραφάλ. Σκοπός του παρόντος δεν είναι να καλύψει ό,τι δεν έχει μέχρι στιγμής ειπωθεί, ούτε να ψέξει ό,τι κακώς έχει ειπωθεί, γιατί όλα (αυτά) έχουν ειπωθεί. Σε ένα θα επιμείνω, σ’ αυτό που επιμελώς παραλείπεται όποτε ένα δημοσιογραφικό συμβάν κατακλύσει τα πρωτοσέλιδα των ΜΜΕ. Αναφέρομαι στην αισθητική, την ομορφιά, όχι γενικά, αλλά ειδικά. Στο εύμορφο των όπλων. Η αισθητική των όπλων είναι ένα ζήτημα ανεξάρτητο του σκοπού για τον οποίο προορίζονται. Έτσι, μπορεί να αφορά εξίσου τον φιλειρηνιστή και τον πολεμοχαρή. Κατ’ αρχάς θεωρώ αναντίλεκτο το ότι η αισθητική των όπλων είναι κατά κανόνα πολύ υψηλού επιπέδου. Σπάνια ένα όπλο έχει σχήμα και μορφή αισθητικώς απαράδεκτη, ενοχλητική. Συμβαίνει, μάλιστα, κάτι που, δεν είναι σύνηθες για πολλά άλλα φαινόμενα, να συγκεντρώνει την αισθητική επιδοκιμασία ολόκληρης της ταξικής διαστρωμάτωσης μιας κοινωνίας, πλούσιους και φτωχούς, μορφωμένους και αμόρφωτους, καλλιτέχνες και επιστήμονες.
Δεν υπάρχει όπλο, από το τόξο, μέχρι και τα Ραφάλ, που να μην διαθέτει μια αισθητική άρτια και ολοκληρωμένη. Όσοι δεν το έχετε προσέξει μέσα στον πολύ ενθουσιασμό ή την απέχθεια, δοκιμάστε να ανιχνεύσετε το αισθητικό μεγαλείο των Ραφάλ. Έχουν κάθε δικαίωμα να αποκαλούνται κομψοτεχνήματα. Ο σχεδιασμός τους είναι άξιος και ολοκληρωτικά ακέραιος, αισθητικώς δε είναι σχεδόν τέλειος. Γιατί; Τι κάνει ένα όπλο ειδικά να είναι άψογο μορφολογικά και σχεδιαστικά; γιατί μια χειροβομβίδα, ένα Λούγκερ, ένα αεροπλανοφόρο, ένας καταπέλτης, ένας «Σκορπιός», ένα μη επανδρωμένο ιπτάμενο, μια τριήρης να ικανοποιούν σε τέτοιο βαθμό το αισθητικό μας ένστικτο; Είναι απλό, πολύ απλό.
Πρώτον, γιατί ο σχεδιασμός και η κατασκευή των όπλων συγκεντρώνει τα καλύτερα μυαλά και τα πιο επιδέξια χέρια. Οι λόγοι είναι προφανείς. Καμία αρχή, καμία εξουσία δεν θα εργοδοτήσει δεύτερης ποιότητας σχεδιαστές και κατασκευαστές όπλων. Δεύτερον, γιατί εξ ορισμού και αξ απολύτου λογικής ένα όπλο δεν πρέπει να έχει ούτε κατ’ ελάχιστον το περιττό, το άχρηστο, το μη αναγκαίο. Η έννοια της τελειότητας σε δύο μόνο περιπτώσεις εξακοντίζεται ως τα επέκεινα του επιθυμητού, στην τέχνη και στην τεχνολογία. Δεν είναι τυχαία η ετυμολογική σύμπτωση των δύο. Ένα όπλο, όμως, δεν μπορεί να είναι ούτε αφηρημένο, ούτε άμορφο. Για τα όπλα ισχύει το απόλυτο δόγμα, σύμφωνα με το οποίο η μορφή ακολουθεί την λειτουργία. Στο έμφυτο αυτό αξίωμα οφείλεται, κυρίως, η ευρεία ομογνωμία ότι στην συντριπτική τους πλειοψηφία τα όπλα διαθέτουν υψηλή αισθητική. Ένα τόξο, τόσο προϊστορικό όσο και σύνθετο, ένα σπαθί Σαμουράι, ή Δαμασκινό, ένα πυροβόλο της δυναστείας Σονγκ ή ένα κανόνι του Ούγγρου Ορμπάν (Ουρβανός), που έδωσε την νίκη στον Μωάμεθ Β’ κατά την άλωση της Πόλης, φαντάζουν ως ωραίες σε επίπεδο αισθητικό κατασκευές, γιατί μέσα μας, προγραμματικά υπάρχει ένα αισθητικό κριτήριο, το οποίο κάτω από ορισμένες αισθησιακές συνθήκες, οπτικές, ακουστικές, κ.ά. ικανοποιείται. Περιορίζομαι στην αισθητική του όπλου ως οπτικού φαινομένου και όχι ως χρηστικού, γιατί υπάρχει και η χρηστική αισθητική, που είναι ένα άλλο φαινόμενο. Είναι, φαντάζομαι, διαφορετική η αισθητική, που νιώθει ο χειριστής ενός F16 και ο χειριστής ενός Φάντομ, όπως διαφορετικό είναι το αισθητικό αίσθημα στη χρήση ενός T34 του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και ενός σύγχρονου Γερμανικού πάνθηρα.
Κάτω από αυτή την σκοπιά, την αισθητική εικαστική, μια πολεμική φρεγάδα γαλλική, ελβετική, αμερικανική, ή γερμανική, δεν έχει σημασία, αποτελούν αισθητικές κατασκευές υψίστου κάλλους. Σήμερα είναι αδιανόητο, ένα όπλο, να φέρει στολίδια. Αυτό δεν συνέβαινε πάντα. Αν δείτε τι πλουμίδια και τι στολίδια έχουν πάνω τους οι πιστόλες, τα γιαταγάνια, τα μουσκέτα και τα καριοφίλια θα καταλάβετε! Δεν θα ξεχάσω την έκπληξή μου πριν χρόνια όταν σε ναυτικό μουσείο στην Βαρκελώνη διέκρινα σε όλα τα κανόνια, που ήταν εκεί εκτεθειμένα πόσα ανάγλυφα σχέδια κοσμούσαν τις ράχες τους. Το ίδιο και με τα σπαθιά, όπως και για κάθε λογής αντικείμενα πολέμου. Δεν υπάρχει στα μουσεία ούτε ένα όπλο χωρίς διάκοσμο. Αν σκεφτεί κανείς τον προορισμό ενός όπλου, θα «δει» αμέσως το παρόλογο του εγχειρήματος. Εν τούτοις τα πράγματα είναι αντίθετα. Αυτό συμβαίνει σε όλους τους πολιτισμούς, σε όλες τις εποχές, να συνοδεύεται ο σχεδιασμός των όπλων και η κατασκευή τους από μια αισθητική θέληση αντίθετη με την ιδέα του θανάτου, η οποία είναι εξ ορισμού και αποστολής ένθετη σε κάθε όπλο, ακόμα κι αν είναι κυνηγετικό. Αλήθεια, έχετε δει τι περίτεχνα σχέδια καλύπτουν τις «ταπαντζιές» των παλαιών κυνηγετικών;
Κλείνω το σύντομο αυτό δοκίμιο με το εξής: η ομορφιά, το καλλιτέχνημα, το αισθητικό επίτευγμα δεν είναι προνόμιο μόνο της τέχνης. Είναι άθλος και της τεχνολογίας και των επιστημών. Ο σχεδιαστής πολεμικών όπλων, εργαλείων και κατασκευών γενικότερα στοχεύει στο βέλτιστο και πρακτικώς ωφέλιμο αποτέλεσμα. Εκ της φύσεως της σχεδιαστικής διαδικασίας υποχρεούται σχεδόν νομοτελειακά να καταλήξει σε ένα άρτιο και απέριττο αποτέλεσμα, σε ένα αισθητικά κομψό τέχνημα. Προσοχή, δεν υποστηρίζω ότι δεν υπάρχουν άσχημα αντικείμενα πολέμου και τεχνολογίας. Ήδη το βιομηχανικό «ντεζάιν» ακολουθώντας την κρίση των εικαστικών τεχνών παρουσιάζει ολοένα και περισσότερα κακέκτυπα. Άλλο θέμα αυτό, που άπτεται της παιδείας γενικά. Ο σημερινός δυτικός, τουλάχιστον, πολιτισμός μέσα στον κυρίαρχο αμοραλισμό, δεν έχει προσβάλει μόνο την αισθητική της εικόνας, αλλά και την αισθητική του λόγου. Η αμετροέπεια και το ψελλίζειν στο φθέγγεσθαι δεν κρύβονται πια. Ιδού, λοιπόν, και η αιτία πίσω από το άρθρο, ο σκοπός του ανά χείρας κειμένου: να αφυπνίσει ως προς το αισθητικό συνειδέναι, ως προς την ανάγκη του να καλλιεργείται συν τοις άλλοις και η αισθητική παιδεία.
Υ.Γ. Γιατί σχεδόν ποτέ —μία εξαίρεση ο Καλάσνικοφ— δεν αναφέρονται οι σχεδιαστές εργαλείων, μηχανών και όπλων; Η ασύμμετρη αναλογία σε σχέση με τους σχεδιαστές μόδας είναι ενδεικτική.
