Στη δίνη των θλιβερών γεγονότων των ημερών μας, όπου η πραγματικότητα υπερέβη τη φαντασία, ακόμη και των πιο ακραίων σεναρίων μυθοπλασίας, αναζητούνται θεραπευτικές κατευθύνσεις με στόχο την εξυγίανση της κοινωνίας, όπου διαβιούμε, και την έξοδό της από την παρούσα νοσογόνο κατάσταση. Παρακολουθώντας, δυστυχώς ως θεατές αρχαίου δράματος, σύγχρονες τραγωδίες να τεκταίνονται σε συνθήκες πρωτοφανούς ανθρώπινης ζούγκλας, αναζητούμε λύσεις διαφυγής και επανόρθωσης. Ως εκπαιδευτικός, επιθυμώ να εστιάσω στην τυφλή βία που αφορά –θέλω να πιστεύω– ένα περιορισμένο συγκεκριμένης διαγωγής μέρος της νεολαίας, το οποίο με πρόφαση κάποιον χαρακτηριστικό «μανδύα», όπως λ.χ. του οπαδισμού, έχει ξεφύγει από κάθε ανθρώπινη ευαισθησία και έχει οδηγηθεί σε αναλγησία, η οποία στην πιο ακραία της μορφή εκδηλώνεται ως κτηνωδία και απρόκλητη βία απέναντι σε συνομήλικους της, ενίοτε παντελώς ανυποψίαστους και φιλήσυχους νέους.
Στον χώρο της σχολικής εκπαίδευσης κι όχι μόνο, η έννοια της ενσυναίσθησης παρουσιάζεται, τελευταία ως η μεγάλη «ντίβα», ως ζητούμενο για την επίλυση σύγχρονων δυσεπίλυτων προβλημάτων, καθώς εμπεριέχει την ανάπτυξη ανθρώπινης ευαισθησίας και φιλευσπλαχνίας προς τον συνάνθρωπο. Ωστόσο, δεν ορίζεται πάντα με ακρίβεια ως όρος, καθώς ακόμη κι η επιστημονική προσέγγιση του όρου αποτελεί πολύπλοκο εγχείρημα. Στη βιβλιογραφία, ενσυναίσθηση αναφέρεται ως η συναισθηματική ταύτιση με την ψυχική κατάσταση ενός άλλου ατόμου και η κατανόηση της συμπεριφοράς και των κινήτρων του (Κασσωτάκη 2015). Με άλλα λόγια, είναι η ικανότητα που έχει ένας άνθρωπος να αισθανθεί τα αισθήματα των άλλων σε συνδυασμό με την ικανότητα να σκεφτεί τι θα μπορούσε κάποιος άλλος να νιώσει (Κασσωτάκη 2015). Ορίζεται ακόμη ως η ικανότητα της «εμβίωσης» και ως συναισθηματική συμμετοχή (Μαλικιώση-Λοΐζου 2008). Σύμφωνα με τον Gottman (2000),τα συναισθήματα των παιδιών δεν αξιολογούνται σε ικανοποιητικό βαθμό και δε λαμβάνονται υπόψη δεόντως ως σημαίνοντα, καθώς τα παιδιά δεν διαθέτουν στον ίδιο βαθμό ορθολογική σκέψη και άποψη σε σχέση με έναν ενήλικα. Ωστόσο, τα παιδιά διαθέτουν εκ γενετής την ιδιότητα κατανόησης των συναισθημάτων των άλλων: όσο τα παιδιά μεγαλώνουν τόσο αναπτύσσεται περισσότερο η ικανότητα για ενσυναίσθηση (Hoffman, 1975).Τα συναισθήματα ευθύνονται για την ανάπτυξη, τη μάθηση, την επικοινωνία και τις κοινωνικές σχέσεις.
Το βιβλίο «Η ανάπτυξη των Παιδιών»των Lightfoot, Cole και Cole, στο πλαίσιο μιας νέας προσέγγισης, την οποία ονομάζουν βιοπολιτισμική, εστιάζει στην επίδραση της βιολογίας και του πολιτισμού στην ανθρώπινη ανάπτυξη και στη συστηματική μελέτη των δύο αυτών παραγόντων στο αναπτυσσόμενο παιδί σε ολοένα αυξανόμενες πολυεθνοτικές και πολυγλωσσικές κοινότητες. Η ενσυναίσθηση θέτει στις σωστές βάσεις τη συμπεριφορά εντός του κοινωνικού γίγνεσθαι από την προσχολική ηλικία, εφόσον τα παιδιά αισθάνονται τον εαυτό τους ήδη ως ξεχωριστές οντότητες: Η ενσυναίσθηση (αγγλικά: «empathy»), που ως όρος γειτνιάζει και με την ελληνική έννοια της «συμπόνιας», βοηθά τις διαπροσωπικές σχέσεις με την καλλιέργεια κλίματος αμοιβαίας εμπιστοσύνης, αβίαστης έκφρασης συναισθημάτων και παράλληλα ανάπτυξη σεβασμού και ανεκτικότητας στο διαφορετικό και στις ετερόδοξες απόψεις. Συντείνει, συνακόλουθα στην αποφυγή πρόκλησης εντάσεων και στην εκτόνωση κρίσεων, ευνοώντας τη δημιουργία ασφαλούς περιβάλλοντος για επίλυση προβλημάτων.
Στα βιβλιογραφικά δεδομένα η ενσυναίσθηση διαιρείται σε δύο τύπους: α. η γνωστική ενσυναίσθησηεμπλέκει την ικανότητα κατανόησης των συναισθημάτων των άλλων και τη θέαση των πραγμάτων μέσα από την οπτική των άλλων, β. ο συναισθηματικός τύπος επικεντρώνεται στα συναισθήματα και στις αισθήσεις που εκλαμβάνονται ως απόκριση των συναισθημάτων των άλλων(Κασσωτάκη 2015, Gottman 2000), όταν, διευκρινίζοντας, κάποιος αισθάνεται στην πραγματικότητα αυτό που νιώθει ο άλλος.
Σε μια κοινωνία, όπου το λεγόμενο «bullying» ή εκφοβισμός αποτελεί σταθερό κοινωνικό φαινόμενο χωρίς ορατούς δείκτες υποχώρησης, η καλλιέργεια ενσυναίσθησης πρέπει να θεωρείται στοιχειώδες παιδαγωγικό εργαλείο. Με βάση την αρχή ότι η πρόληψη είναι προτιμότερη από την καταστολή, ενδείκνυται οι εκπαιδευτικοί σχεδιασμοί να στοχεύουν στην ένταξή της στον εκπαιδευτικό προγραμματισμό ως μέσο αγωγής και ψυχικής καλλιέργειας στη βάση των οποίων πρέπει να κτίζονται, στη συνέχεια οι σχεδιασμοί για τα διάφορα γνωστικά αντικείμενα ως διδακτέα ύλη.
Η αρωγή της οικογένειας είναι θεμελιώδης ως προς την καλλιέργεια αλληλοσεβασμού και ενσυναίσθησης. Ωστόσο, δεδομένων των σημερινών δύσκολων συνθηκών διαβίωσης μπορούν να λειτουργήσουν ενισχυτικά για ενημέρωση, σχολές γονέων και διοργάνωση ειδικών εργαστηριακών ή σεμιναριακών μαθημάτων για την καλλιέργεια ενσυναίσθησης στο παιδί εντός του οικογενειακού πλαισίου. Η μελέτη, επιπροσθέτως μοντέλων άλλων χωρών όπου διδάσκεται η ενσυναίσθηση και εντάσσεται στον σχολικό προγραμματισμό (βλ. Δανία) συνεπικουρεί στην επιτυχή εφαρμογή του πλαισίου καλλιέργειας ενσυναίσθησης. Η ανάπτυξη του σεβασμού –ως προαπαιτούμενο πριν από κάθε αποκτηθείσα εγκυκλοπαιδική γνώση– μέσα στις σχολικές αίθουσες και έξω από τη μικρογραφία του σχολείου, στο πλαίσιο της κοινωνίας, μπορεί να γίνει κατορθωτή ως πράξη στο προσεχές μέλλον.
*Φιλόλογος-εκπαιδευτικός , maria.chatzinicola@gmail.com
