Σε κάτι λιγότερο από δύο χρόνια, οι Κύπριοι θα προσέλθουν στην κάλπη για να εκλέξουν τον επόμενο Πρόεδρό τους. Το μόνο σίγουρο είναι, πως το πρόσωπο που θα εκλεγεί θα έχει να διαχειριστεί δύσκολο έργο. Ο απερχόμενος κ. Αναστασιάδης παραδίδει πολύ χειρότερες καταστάσεις απ’ ότι ανέλαβε, σε τομείς όπως το Κυπριακό και η Διαφάνεια. Στο μεν πρώτο, προφανώς δεν ευθύνεται εξ ολοκλήρου ο ίδιος. Στο δε δεύτερο, η ευθύνη του είναι βαριά. Και θα τον συνοδεύει σε όλο το υπόλοιπο του βίου του και της πλέον ολοκληρωτικά κατεστραμμένης υστεροφημίας του.

Το δύσκολο έργο του επόμενου Προέδρου συντίθεται από την επικρατούσα αστάθεια που βαίνει αυξανόμενη, σε παγκόσμιο, περιφερειακό και εθνικό επίπεδο.

Σε παγκόσμιο, καθώς η πανδημία απέδειξε πως ο κόσμος αλλάζει. Η ραγδαία ψηφιοποίηση, η άνιση κατανομή του πλούτου, η ακρίβεια, το ογκώδες δημόσιο χρέος των κρατών και η εξελισσόμενη ιδεολογική μάχη για την μεταρρύθμιση στην εργασία, θα επιφέρουν αλλαγές στην καθημερινότητα των πολιτών. Οι ανασφαλείς και υπαμειβόμενες θέσεις εργασίας, τα συρρικνωμένα δικαιώματα των εργαζομένων, η ανεργία των νέων και η φτώχεια (υλική, ενεργειακή, εκπαιδευτική κ.ά.) δημιουργούν ένα μείγμα οικονομικής και κοινωνικής ανισότητας που όλα δείχνουν πως μελλοντικά θα ενταθεί. Και αν κάτι μας έχει μάθει ο 21ος αιώνας, ο αιώνας της παγκοσμιοποίησης, είναι πως οι παραπάνω εξελίξεις, οι συνέπειές τους, τα θετικά και τα αρνητικά τους, αργά ή γρήγορα θα χτυπήσουν και την πόρτα της Κύπρου.

Κάποια ήδη χτυπάνε την πόρτα, αλλά ελάχιστοι ακούνε. Τα όσα διαδραματίζονται στον τομέα του περιβάλλοντος και της ενέργειας είναι ένα παράδειγμα. Η κλιματική αλλαγή έχει πάψει να ερμηνεύεται ως αλλαγή· αποτελεί πλέον κρίση. Και τα πλοκάμια της θα απλώνονται όλο και εντονότερα, ιδίως σε ευάλωτες περιοχές, όπως η Μεσόγειος. Οι φυσικές καταστροφές θα εντείνονται, η θερμοκρασία θα αυξάνεται, η προσφυγιά θα λαμβάνει πλέον και κλιματικό πρόσημο, το περιβάλλον θα τεστάρει τα όρια και τις αντοχές του. Παράλληλα, η τωρινή ενεργειακή κρίση που μαστίζει την Ευρώπη αποδεικνύει πως η ενεργειακή ασφάλεια δεν είναι δεδομένη. Τουναντίον. Η ενεργειακή φτώχεια θα αυξάνεται, τα ευάλωτα νοικοκυριά θα πλήττονται και τα κράτη θα «σέρνονται» πίσω από ισχυρούς γεωπολιτικούς παίκτες, προκειμένου να εξασφαλίζουν την ενεργειακή τροφοδοσία τους.

Σε περιφερειακό επίπεδο, οι γεωπολιτικές εξελίξεις διαμορφώνουν μία νέα κατάσταση, σαφώς πιο έκρυθμη για τα κράτη που γειτονεύουν στην ευαίσθητη περιοχή της ανατολικής Μεσογείου. Για την Κύπρο, οι παραβιάσεις της ΑΟΖ και οι συνεχείς προκλήσεις της Τουρκίας αποτελούν πτυχές του ευρύτερου εθνικού θέματος, του Κυπριακού. Ο χρόνος κυλά κατά της επίλυσης, με την έννοια πως η αποξένωση των κοινοτήτων, αλλά και η εργαλειοποίηση του Κυπριακού από την Τουρκία, θα δημιουργούν χειρότερες ισορροπίες στο μέλλον. Η επίλυση θα απομακρύνεται. Και η διχοτόμηση, ακόμα κι αν δεν «λεχθεί» ως τέτοια, θα έρθει ως την παγίωση μιας de facto κατάστασης, που είναι η σημερινή. Ούτε λύση αποτελεί η προσμονή της ημέρας που θα αποχωρήσει από την εξουσία ο Τούρκος Πρόεδρος. Κανείς δεν εγγυάται, πως ο επόμενος Τούρκος ηγέτης θα δείξει «ευαισθησία» ή προσήλωση στο συμφωνημένο πλαίσιο επίλυσης. 

Σε εθνικό επίπεδο, είναι φανερό πως τα πράγματα δεν λειτουργούν. Η δημόσια διοίκηση ναρκοθετείται από τον κομματισμό, η δικαιοσύνη δεν λειτουργεί (οι υποθέσεις διαφθοράς των κρατικών αξιωματούχων «χάνονται» στα συρτάρια της Εισαγγελίας), η ψήφος αποτελεί μέσο συνδιαλλαγής υποψήφιου και ψηφοφόρου, η εικόνα της Κύπρου στο εξωτερικό χωλαίνει, η αναξιοκρατία αποτελεί ασήκωτο βαρίδι (ένας από τους λόγους που οι νέοι Κύπριοι σηκώνονται και φεύγουν), η εμπιστοσύνη των πολιτών προς τους θεσμούς και το κράτος μειώνεται. Η διαφάνεια δίνει τη θέση της στη διαφθορά, το κράτος δικαίου στην θεσμοθετημένη ανομία. 

Η ολική επανεκκίνηση είναι απαραίτητη. Και πρώτο βήμα, αποτελεί η εκλογή του νέου Προέδρου που θα τεθεί επικεφαλής της επόμενης κυβέρνησης. Το ερώτημα είναι, ποια πρέπει να είναι τα χαρακτηριστικά αυτού του προσώπου.

Φυσικά δεν γίνεται λόγος για το αν το άτομο αυτό είναι άνδρας ή γυναίκα, λεπτός ή παχουλός, νέος ή γέρος, ψηλός ή κοντός. Σημασία έχει η ουσία, το αν δηλαδή το πρόσωπο αυτό θα πληροί συγκεκριμένα κριτήρια σε επίπεδο αρχών, ηθικής και κυρίως, προγραμματικών θέσεων. Στα πρώτα δύο, το συμπέρασμα εξάγεται σχετικά εύκολα. Ο νέος πρόεδρος οφείλει να είναι ένας ενεργός πολίτης, καταξιωμένος στο επάγγελμά του, σε οποιονδήποτε κλάδο κι αν αποφάσισε να εργαστεί. Με αρχές, τις οποίες να τηρεί τόσο ως επαγγελματίας, όσο και ως πολίτης. Δίχως υποθέσεις δυσωδίας να βαραίνουν τον βίο του. Με ηθική κρυστάλλινη, που κανείς δεν θα διανοηθεί να αμφισβητήσει.

Το πρόσωπο αυτό, όμως, δεν θα ψηφιστεί μονάχα βάσει της προσωπικότητας και του άμεμπτου παρελθόντος του. Θα ψηφιστεί και βάσει εκείνων που θα σχεδιάσει, θα επικοινωνήσει και θα δεσμευτεί να υλοποιήσει ενώπιον του κυπριακού λαού.

Η προαναφερθείσα περιγραφή της πολύπλοκης και επί παντός επιστητού αστάθειας σε παγκόσμιο, περιφερειακό και εθνικό επίπεδο, σκιαγραφούν τα μεγάλα ζητήματα της επόμενης ημέρας. Οικονομία και Εργασία, Κυπριακό, Διαφάνεια, Περιβάλλον. Και οι απαντήσεις σ’ αυτά πρέπει να είναι καθαρή και ξάστερη. Δίχως ναι μεν αλλά. Χωρίς αστερίσκους.

Ο νέος Πρόεδρος χρειάζεται να συμπεριλάβει στον πυρήνα του προγράμματός του ένα εθνικό σχέδιο ανασύνταξης της οικονομίας. Ένα σχέδιο, που θα εγγυάται την οικονομική μεγέθυνση, στο πλαίσιο της βιώσιμης και πράσινης ανάπτυξης. Ένα σχέδιο, που θα διασφαλίζει και θα παρέχει περισσότερα δικαιώματα στους εργαζομένους και θα εξασφαλίζει πόρους για τους μικρομεσαίους, πέρα από developers, βιομήχανους, εφοπλιστές και κάθε λογής μεγαλοεπιχειρηματίες. Ένα σχέδιο, που θα προστατεύει τους πιο ευάλωτους, με στόχο την οικονομική και κοινωνική δικαιοσύνη. Ένας Πρόεδρος προοδευτικός, που θα προωθήσει ένα φορολογικό σύστημα στη βάση της δημοκρατικής ανακατανομής των βαρών και στη φιλοσοφία της συνεισφοράς του καθένα «αναλόγως των δυνατοτήτων του».

Ο νέος Πρόεδρος χρειάζεται να συγκρουστεί με τα «ρυπογόνα» συμφέροντα. Όχι από ιδεοληψία, αλλά από αναγκαιότητα. Μία σύγκρουση, η οποία πρέπει να οδηγήσει τον νέο Πρόεδρο σε θέσπιση αυστηρότερων περιβαλλοντικών νόμων, που θα διαφυλάττουν το φυσικό περιβάλλον από τα απέραντα εργοτάξια της Κύπρου και θα στρέφουν τη χώρα στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, με μακρόπνοο όραμα για ενεργειακή αυτάρκεια μέσω ενός στρατηγικού σχεδίου μετάβασης. Ένας πράσινος Πρόεδρος, που θα αντιληφθεί πως και η Κύπρος απαιτείται να «σηκώσει», έστω και το μικρό βάρος που της αναλογεί, στην πορεία προς τη βιωσιμότητα.

Ο νέος Πρόεδρος χρειάζεται να δεσμευτεί πως θα εργαστεί σκληρά για την επίλυση του Κυπριακού. Στη βάση, της πιθανόν όχι βέλτιστης, αλλά ρεαλιστικά μοναδικής και εφικτής λύσης: της διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας. Απορρίπτοντας το επικοινωνιακό δέλεαρ της εσωτερικής κατανάλωσης του ζητήματος, αποξενώνοντας τις εθνικιστικές ιαχές και εργαζόμενος για ένα συνολικό πακέτο επίλυσης που θα διευθετήσει τη λειτουργία της Κυπριακής Δημοκρατίας ως κανονικό, ευρωπαϊκό κράτος. Ένας ρεαλιστής και μετριοπαθής Πρόεδρος, που θα παλέψει τόσο για την ενδυνάμωση των συμμαχιών της Κύπρου, όσο και για την μεγαλύτερη στρατηγική εμβάθυνση και σύγκλιση με την ευρωπαϊκή οικογένεια, αποκαθιστώντας την πληγωμένη αξιοπιστία της στο εξωτερικό.

Και τέλος, ο νέος Πρόεδρος χρειάζεται να προτάξει ένα συνολικό σχέδιο ενδυνάμωσης των θεσμών Δικαίου. Ένα σχέδιο, που θα αναδιοργανώσει τη δημόσια διοίκηση, περιθωριοποιώντας πρόσωπα που μοναδικό τους εχέγγυο αποτελούν οι κομματικές περγαμηνές τους και τοποθετώντας στη θέση τους άξιους λειτουργούς. Ένα σχέδιο, που θα ανεξαρτητοποιεί τους θεσμούς και τη δικαιοσύνη, εγκαθιδρύοντας ένα λειτουργικό σύστημα ελέγχου των εξουσιών. Ένας μεταρρυθμιστής Πρόεδρος, που θα προωθήσει την πολιτική παιδεία στον πληθυσμό και θα συνάψει ένα νέο συμβόλαιο εμπιστοσύνης μαζί του, στη βάση της διαφάνειας, της αξιοκρατίας και της δικαιοσύνης.

Επαγγελματικά καταξιωμένος, ηθικά ακέραιος, έντιμος προς τις αρχές του, προοδευτικός, πράσινος, μεταρρυθμιστής, ρεαλιστής και μετριοπαθής. Έτσι συνοψίζεται το «βιογραφικό» που καλείται να έχει το πρόσωπο που θα παλέψει για την Προεδρία και που θα καλέσει την κοινωνία να τον εμπιστευτεί.

Η αξιολόγηση του προσώπου θα γίνει στην κάλπη από τον λαό· αλλά η επιλογή του προσώπου δεν θα προέλθει από αυτόν. Το αίσθημα του κοινωνικού «ανήκειν» είναι ζοφερό, η πολιτική ενεργοποίηση χαμηλή, η πολιτική παιδεία υποβαθμισμένη, τα δημοκρατικά αντανακλαστικά αργά. Για αρκετούς, οι εκλογές είναι άλλη μία αδιάφορη ημέρα. Για κάποιους, μέσο εύρεσης εργασίας μετά την εκλογή κάποιου επίδοξου υποψηφίου. Για λίγους, οι εκλογές είναι το επιστέγασμα μιας πολιτικής δραστηριοποίησης και γιορτή της Δημοκρατίας. Αυτοί οι έστω και λίγοι, καλούνται τώρα να ενεργοποιηθούν περισσότερο και το σημαντικότερο, να συνεργαστούν για έναν κοινό στόχο.

Εκεί έξω υπάρχουν προσωπικότητες κύρους, σε εθνικό και τοπικό επίπεδο, ενεργοί πολίτες, οργανωμένα σύνολα, κοινωνικές οργανώσεις, οργανισμοί, κινήματα και ομάδες πίεσης, που συμμερίζονται αυτή την προοδευτική, πράσινη και μεταρρυθμιστική ατζέντα.

Εκεί μέσα, στη Βουλή των Αντιπροσώπων, υπάρχουν κοινοβουλευτικές δυνάμεις που καλούνται να αποφασίσουν αν θα υπερβούν το κομματικό, ώστε να ευνοηθεί το εθνικό. Είναι στο χέρι τους να προχωρήσουν σε συγκλίσεις επί θέσεων, σε διάλογο με τους ενεργούς πολίτες και τα οργανωμένα σύνολα και στην σύνταξη μίας ενωτικής, προοδευτικής ατζέντας. Διότι, ναι, το πρόσωπο έχει σημασία. Μεγαλύτερη, όμως, έχει το ποιες υγιείς πολιτικές και κοινωνικές δυνάμεις θα το περιστοιχίσουν.

Οι προκλήσεις του σήμερα δεν θα αντιμετωπιστούν με επιλογές στενά κομματικές. Απαιτούνται εθνικές επιλογές. Μονάχα έτσι, η επόμενη ημέρα των εκλογών δεν θα φέρει «άλλη μία από τα ίδια». Μπορεί να φέρει και ελπίδα.  

*Διεθνολόγος, Πολιτικός Επιστήμονας.