Τα τελευταία χρόνια γίνεται συχνά αναφορά στο δημόσιο λόγο στη λεγόμενη «οικονομία της πλατφόρμας» (gigeconomy, platformeconomy). Τι είναι όμως η οικονομία πλατφόρμας και γιατί πρέπει να μας απασχολήσει; Η οικονομία πλατφόρμας είναι το αποτέλεσμα της ψηφιοποίησης της οικονομίας και της βιομηχανίας που ξεκίνησε στις ΗΠΑ στις αρχές του 2000 αλλά κατόπιν ευδοκίμησε και στην Ε.Ε. και σε άλλα μέρη του πλανήτη. Η ψηφιοποίηση της οικονομίας, με τη σειρά της, κατέστη δυνατή λόγω της ταχείας εξάπλωσης της τεχνολογίας πληροφοριών και επικοινωνίας (ΤΠΕ) και των κινητών τηλεφώνων. Το ότι η τεχνολογία έχει τη δύναμη να τροποποιήσει, ακόμα και να εξαφανίσει, ολόκληρους κλάδους δεν αποτελεί είδηση. Ως εργασία πλατφόρμας μπορεί να οριστεί μια αμειβόμενη εργασία που διαμεσολαβείται ή διευκολύνεται από μια διαδικτυακή πλατφόρμα και εκτελείται επί τόπου είτε σε τομείς φαγητού(π.χ. Wolt) είτε απευθείας στο διαδίκτυο (π.χ. μετάφραση ενός βιβλίου ή γραφικά για ένα βιντεοπαιχνίδι), είτε ακόμα και σε εργασίες επισκευής. Η εργασία μέσω πλατφόρμων onlineείναι η ταχύτερα αναπτυσσόμενη νέα μορφή απασχόλησης στον κόσμο. Χαρακτηριστικά, σύμφωνα με έρευνα του ινστιτούτου Gallup, το 2018 το 36% των εργαζομένων στις ΗΠΑ εργάζονταν μέσω πλατφόρμων.
Οι εργασίες πλατφόρμας χαρακτηρίζονται από κακές συνθήκες εργασίας και επισφάλεια. Συχνά, αν και όχι σε όλες τις περιπτώσεις, χαρακτηρίζονται και από χαμηλή εξειδίκευση. Αντιθέτως, πολλοί εργαζόμενοι έχουν πτυχίο και υψηλή εξειδίκευση. Υπάρχουν πολυάριθμες έρευνες που καταδεικνύουν ότι τέτοιου τύπου εργασίες χαρακτηρίζονται από ασαφές καθεστώς απασχόλησης, χαμηλή και ασταθή αμοιβή, ακανόνιστο και απρόβλεπτο εργασιακό ωράριο, περιορισμένη πρόσβαση στην κοινωνική ασφάλεια, ενώ, από την άλλη μεριά, οι πλατφόρμες συνεχώς επιχειρούν να μετακυλήσουν τους κινδύνους και το κόστος στους εργαζόμενους σε πλατφόρμα και στους πελάτες. Επιπλέον, οι εργαζόμενοι σε πλατφόρμα έχουν αυξημένο κίνδυνο να εμφανίσουν προβλήματα υγείας όπως άγχος και διαβήτη. Τέλος, είναι σημαντικό να σημειώσουμε ότι η οικονομία πλατφόρμας δεν απασχολεί μόνο νέους, όπως συνήθως πιστεύεται, αφού το ηλικιακό φάσμα καλύπτει ανθρώπους μεταξύ 18 και 40 ετών. Όλα αυτά είναι τόσο ανησυχητικά που έκαναν την πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν να δηλώσει πέρσι το εξής: «Θα προσπαθήσω να βρω τρόπους να βελτιώσω τις εργασιακές συνθήκες των εργαζομένων πλατφόρμας, εστιάζοντας ιδίως στις δεξιότητες και στην εκπαίδευση».
Ενώ είναι αρκετά γνωστό ότι οι διανομείς («ντελιβεράδες») κάνουν μια πολύ δύσκολή και επικίνδυνη εργασία αφού κυριολεκτικά ρισκάρουν τη ζωή τους στο δρόμο, και πάντοτε υπό πίεση χρόνου, η διαφορά εδώ είναι ότι η σχέση εργασίας των διανομέων των πλατφόρμων δεν είναι εξαρτημένη. Αυτό σημαίνει ότι δεν έχουν τα «προνόμια» που έχει ο διανομέας ως μισθωτός (αν δεν αποτελεί κομμάτι της αδήλωτης, ανασφάλιστης, «μαύρης» εργασίας) όπως σταθερό μισθό, κοινωνική ασφάλιση, κ.ο.κ. Η πρόσφατη περίπτωση της efood στην Ελλάδα (Σεπτέμβριος 2021) είναι ενδεικτική, αν και όχι μοναδική, του μεγέθους του προβλήματος. Οι εργαζόμενοι στη διανομή φαγητού διεκδίκησαν και κατάφεραν να αναγνωριστούν από την efood ως εργαζόμενοι σχέσης εξαρτημένης εργασίας και όχι ως «αυτοαπασχολούμενοι»ή «συνεργάτες» (freelancers). Αντιστοίχως, το 2016 το Ανώτατο Δικαστήριο της Βρετανίας αποφάνθηκε ότι οι οδηγοί της Uber και οι οδηγοί παράδοσης είναι εργαζόμενοι και όχι ανεξάρτητα απασχολούμενοι ή εργολάβοι, και άρα δικαιούνται όλα τα βασικά εργασιακά δικαιώματα (π.χ. εργοδοτικές συνταξιοδοτικές εισφορές και επίδομα αδείας).
Ταυτοχρόνως, η πανδημία φανέρωσε διεθνώς με τον πιο τρανταχτό τρόπο το πόσο σημαντικό κομμάτι της οικονομίας και της κοινωνίας είναι επαγγέλματα που συνήθως είναι υποαμοιβόμενα ή/και υποτιμημένα όπως οι διανομείς φαγητού και οι εργαζόμενοι στην υγειονομική περίθαλψη και στην καθαριότητα (και τα οποία πολλές φορές απασχολούν γυναίκες και μετανάστες). Είναι πραγματικά ελπιδοφόρο ότι οι κοινωνίες, έστω και καθυστερημένα, υπό την πίεση την πανδημίας, αρχίζουν να αναγνωρίζουν το σπουδαίο έργο που αυτά τα επαγγέλματα επιτελούν. Έστω και αν ο δρόμος είναι μακρύς, όλα τα παραπάνω είναι μερικές ψηφίδες ενός ψηφιδωτού που είναι η επίτευξη αυτού που οι κοινωνιολόγοι της εργασίας αλλά και ο Διεθνής Οργάνωση Εργασίας αποκαλούν «αξιοπρεπή εργασία».
*Λέκτορας Διοίκησης Επιχειρήσεων και Οργανωσιακής Θεωρίας, CTL Eurocollege
