Εξερχόμενη από την πρωτοφανή θολούρα των τελευταίων μηνών η ανθρωπότητα έρχεται αντιμέτωπη μ΄έναν κόσμο που θεώρησε modus vivendi τον εγκλεισμό του. Οι άνθρωποι εγκλωβισμένοι στον άτοπο λαβύρινθο του διαδικτύου, της πραγματικότητας που χωράει σε μιαν οθόνη, φαίνεται να διανύουν αποστάσεις πέρα από τον χρόνο. Εν τούτοις, στερούνται κάτι πρωταρχικό: την αμεσότητα της επαφής τους με το πεδίο του πολιτισμού, την «άλλη γεύση» της ελευθερίας, την πνευματική «μάχη» που κάνει τον άνθρωπο να κλαίει από ομορφιά και όχι από ασχήμια και βιασμό.
Πάντως, είναι κοινός τόπος ότι σε κάθε κρίση, ο πολιτισμός δέχεται το μεγαλύτερο πλήγμα. Αυτό διαπιστώσαμε άλλωστε, το 1974 με τον ξενιτεμό πολλών καλλιτεχνών και τον αφανισμό μιας μεγάλης μερίδας εικαστικών δημιουργών από τα καλλιτεχνικά δρώμενα. Μεσούσης της τωρινής πανδημίας, το ανθρώπινο δυναμικό του θεάτρου, των εικαστικών τεχνών, της μουσικής, της συγγραφής, του κινηματογράφου, αναγκάστηκαν να αισθανθούν «εξόριστοι», σαν ένας σύγχρονος Προμηθέας Δεσμώτης.
Ο «Προμηθέας» δεν ήταν ποτέ το ρομαντικό δράμα του 19ου αιώνα, ούτε (μόνο) το επαναστατικό μανιφέστο του 20ού. Ο «Προμηθέας» έχει θεματική «αντιστασιακή» αλλά και «ουμανιστική». Είναι σύγχρονος με την έννοια ότι προηγείται σταθερά της εποχής του, τόσο όσο και της δικής μας. Ως ένας ανθρωπιστής επαναστάτης, θα κλέψει τη φωτιά, ένα αποκλειστικά διαχειρίσιμο από τους Θεούς αγαθό και θα τη δωρίσει στον άνθρωπο. Έτσι, ο άνθρωπος θα αποκτήσει πολιτισμό. Ο Προμηθέας προτάσσει το αίσθημα της αυτοσυνείδησης και τη βούληση για δύναμη έναντι της θεϊκής αυθαιρεσίας.
Μήπως λοιπόν η ιστορία επαναλαμβάνεται; Ο πιο δυνατός εξολοθρεύει τους άλλους;
Όταν το νησί κτίζει τους ανθρώπους με τσιμέντο στη μέση της Μεσογείου, τότε ο καλλιτέχνης μετατρέπει τη φωνή του έγκλειστου σε τέχνη. Όταν οι σιδερένιες πόρτες των Πύργων έχουν προ πολλού εγκλείσει τον καλλιτέχνη στη γη αφανίζοντας τη θέα του ήλιου ή του φεγγαριού, αισθάνεται αλλοτριωμένος από τη φύση του, πολύ πιο πριν από κορωνοϊού και επιβεβλημένους περιορισμούς.
Χωρίς πνευματική τροφή δεν υφίσταται κράτος, είμαστε ζωντανοί νεκροί. Στην τέχνη, τίποτα δεν είναι ανθοστόλιστο. Ο δημιουργός είναι εργάτης, ο οποίος αν δεν ματώσει, δεν θα παράξει έργο ψυχής. Βαδίζει στο δρόμο ενός σύγχρονου πολιτισμού, δίχως να δηλώνει βασιλιάς. Ποιος δεν έχει τραγουδήσει για ένα χάρτινο φεγγαράκι, ποιος δεν έχει χορέψει ένα άγαλμα που τον θυμήθηκε και ποιος δεν έχει θυμηθεί ένα όνειρο απατηλό;
Η καλλιτεχνική δημιουργία αναβαθμίζει τη ζωή της κοινωνίας. Μετατρέπεται σε φωνή διαμαρτυρίας, μεταβάλλεται σε μορφή αντίστασης, όπως ακριβώς ο Προμηθέας Δεσμώτης. Η καλλιτεχνική δημιουργία είναι κραυγή και τρόπος αφύπνισης. Συνεπώς, ο Προμηθέας δεν είναι μόνο ο φορέας ενός νέου πολιτισμικού στοιχείου, αλλά φορέας της αλλαγής. Φέρνει στους ανθρώπους τη φωτιά, τα γράμματα, τις τέχνες. Η καθεστηκυία τάξη δεν επιθυμεί καμιάν αλλαγή, για τούτο ο Δίας τον τιμωρεί… Ο Προμηθέας όμως επαναστατεί όπως η κίνηση του καλλιτέχνη προς τα εμπρός δε σταματά. Χρέος της πολιτείας είναι να φροντίσει και να αγκαλιάσει περισσότερο αυτούς τους ανθρώπους. Η ζωτική ανάγκη επιβίωσης του πολιτισμού δεν είναι πολυτέλεια, αλλά επιτακτική ανάγκη. Όπως ακριβώς ο «Προμηθέας» του Αισχύλου αντιστάθηκε, έτσι και κάθε σύγχρονος Προμηθέας οφείλει να αντισταθεί.
*Καθηγήτρια Φιλολογίας
