«Η Ρωμιοσύνη εν φυλή συνότζιαιρη του κόσμου,
κανένας δεν εβρέθηκεν για να την ι-ξηλείψη,
κανένας, γιατί σιέπει την που τα ‘ψη ο Θεός μου.
Η Ρωμιοσύνη εν να χαθή, όντας ο κόσμος λείψει!
«Η 9η Ιουλίου 1821 εν Λευκωσία Κύπρου», Βασίλη Μιχαηλίδη
Πράγματι το μικρό μας νησί έχει αλλάξει ανά τους αιώνες αφέντες πολλούς. Η καρδιά του, αν και βασανισμένη και τυραννισμένη, παρέμενε βαθιά ελληνική όσους από δ’ αύτους τους αφέντες και αν άλλαξε. Πάντοτε οι Κύπριοι αγωνιζόμασταν να διατηρήσουμε, με νύχια και με δόντια, την ελληνική μας ταυτότητα και να πραγματοποιήσουμε το μεγάλο μας όνειρο: Να παραμείνουμε κομμάτι της «Ρωμιοσύνης», αλλά και να ενταχθούμε στον εθνικό κορμό, πετυχαίνοντας την ένωση με την μητέρα Ελλάδα.
Όταν μάλιστα οι Οθωμανοί αποφάσισαν να ενοικιάσουν το μικρό μας νησί στου Άγγλους, εμείς χαρήκαμε πως θα γλιτώναμε από τον «βάρβαρο, άξεστο και Ανατολίτη» αφέντη και κατακτητή. Καλωσορίσαμε τον νέο «Ευρωπαίο, ευγενικό και πολιτισμένο» αφέντη σαν ελευθερωτή, νομιζόμενοι ότι θα μας ικανοποιούσε το αίτημα για αυτοδιάθεση, αφού το ίδιο έπραξε λίγα χρόνια πριν με τα Επτάνησα. Όταν ρωτούσαμε: «Ελευθερία και Αυτοδιάθεση έχει»; εκείνος μας άφηνε να ελπίζουμε, μας έδινε υποσχέσεις, μας ξεγελούσε κάθε τόσο και μας έδινε κάποια δώρα για να σιωπήσουμε.
«Καρτερούμεν μέραν νύχταν να φυσήσ’ ένας αέρας
σ΄τουν τον τόπον πόν’ καμένος τζιεν θωρεί ποττέ δροσιάν,
για να φέξει καρτερούμεν το φως τζείνης της ημέρας
ποννά φέρει στον καθέναν τζαι χαράν τζαι ποσπασιάν.
Την Μανούλλαν μας για πάντα μιτσιοί μιάλοι καρτερούμεν
για να μας σφιχταγκαλιάσει τζαι να νεκραναστηθούμεν».
«Καρτερούμεν», Δημήτρη Λιπέρτη
Τέλος ο Άγγλος «Ευρωπαίος, ευγενικός και πολιτισμένος» αφέντη μας υποσχέθηκε ότι αν πολεμούσαμε στο πλευρό του στον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο, θα μας έδινε επιτέλους στη μάνα μας Ελλάδα. Οι Έλληνες της Κύπρου πολεμήσαμε πλάι-πλάι με τους Άγγλους αφέντες, νικήσαμε μάλιστα στον πόλεμο αλλά ένωση δεν είδαμε. Οι Άγγλοι δεν κράτησαν την υπόσχεσή τους. Όμως εμείς με πολλή υπομονή και πάλι συνεχίσαμε για ακόμα μια δεκαετία να θέτουμε το αίτημα της αυτοδιάθεσης ειρηνικά προς τις βρετανικές κυβερνήσεις, με αποκορύφωμα το Ενωτικό Δημοψήφισμα του 1950, χωρίς όμως αποτέλεσμα. Το ποτήρι γέμιζε σιγά, σιγά, ώσπου ξεχείλισε. Και έτσι:
«Όταν πια είδαμε κι αποείδαμε
με τα τηλεγραφήματά και τις πρεσβείες,
κλείσαμε τη μικρή ζωή μας σ΄ ένα φάκελο
μικρό που να χωράει στη φούχτα μιας μαθητριούλας,
στον προβολές ενός ποδηλάτου, στη ράχη ενός βιβλίου
και γράψαμε με κόκκινο μελάνι τη διεύθυνση:
Αξιότιμον Ελληνικόν Κυπριακόν Λαόν
Οδός Ελευθερίας ή Θανάτου
Χωριά και Πόλεις
Κύπρον»
Τότε ένα πρωί, το πρωί της 1η Απριλίου του 1955 ακούστηκε στην Κύπρο η φωνή του Διγενή:
«Με την βοήθειαν του Θεού, με πίστιν εις τον τίμιον αγώνα μας, με την συμπαράστασιν ολοκλήρου του Ελληνισμού και με την βοήθειαν των Κυπρίων, αναλαμβάνομεν τον αγώνα διά την αποτίναξιν του Αγγλικού ζυγού, με σύνθημα εκείνο το οποίον μας κατέλιπαν οι πρόγονοί μας ως ιεράν παρακαταθήκην: “Ή ταν ή επί τας”.»
Προκήρυξη Αρχηγού Διγενή
Όλοι αγωνίστηκαν μέχρι τέλους
Οι Έλληνες της Κύπρου ίδρυσαν την Εθνική Οργάνωση Κυπρίων Αγωνιστών και με στρατιωτικό αρχηγό τον στρατηγό Γεώργιο Γρίβα Διγενή και πολιτικό αρχηγό τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο τον Γ’, άρχισαν τον αγώνα για να διώξουν τον «Ευρωπαίο και Πολιτισμένο» αφέντη. Η ΕΟΚΑ ξεκινά τη δράση της με βομβιστικές επιθέσεις σε διάφορες κυβερνητικές, παραγωγικές, αστυνομικές και στρατιωτικές εγκαταστάσεις σε όλη τη μεγαλόνησο. Οι αγγλικές δυνάμεις αιφνιδιάστηκαν από τις επιθέσεις της ΕΟΚΑ.
«Βγήκαν λεβέντες στα βουνά, θέλουν να πολεμήσουν
για τη γλυκιά μας Λευθεριά το αίμα τους να χύσουν.
[…] τέτοιους Λεβέντες Ήρωες η Κύπρος εν γεμάτη.
Η πόμπα στο ένα χέριν τους και στ’ άλλον το ντουφέκι,
πάνω στον τύραννον ορμούν όπως τ’ αστροπελέκι.
Τα πεύκα και τα έλατα είχανε για κρεβάτι
τους Άγγλους παραμόνευαν δίχως να κλείσουν μάτι».
«Στους Λεβέντες», Αγνώστου
Μούσκος, Δράκος, Πατάτσος, Μάτσης, Αυξεντίου, Πίττας, Κατελάρης, Λένας και Καραολής δώσανε με τόσους άλλους ήρωες τη νεανική τους ζωή για την ελευθερία και την αυτοδιάθεση του μικρού μας νησιού.
«Διάβασα το κατάλογο και σεις λείπατε,
γράφατε την ορθογραφία σας στους τοίχους.
Διάβασα τον κατάλογο
Και σεις βρισκόσαστε στα οδοφράγματα
Διάβασα τον κατάλογο
και σεις γράφατε στις φυλακές
στα μικρά σας γόνατα
την Ιστορία του ανθρώπου.
Κι’ έγραψα στον κατάλογο: Όλοι παρόντες!
Και πλάι το βαθμό του καθενός σας: Άριστα.»
«Άδεια Θρανία», Ανδρέα Παστελλά
Η ΕΟΚΑ είχε δώσει βάρος στην εμπλοκή της μαθητιώσας νεολαίας, η οποία με συχνές διαδηλώσεις και με φωνές και την «μάχη της σημαίας» (μαθητές κατεβάζανε την αγγλική σημαία από το σχολείο, οπότε η διδασκαλία σταματούσε και στρατιωτικές δυνάμεις έπρεπε να επέμβουν για να αποκαταστήσουν την ομαλότητα) κρατούσαν τους Άγγλους στρατιώτες μακριά από τα βουνά όπου κρύβονταν αντάρτες της ΕΟΚΑ.Ο Γρίβας διέταξε τη δημιουργία της ΑΝΕ (Άλκιμος Νεολαία ΕΟΚΑ) η οποία λειτουργούσε σε σχολεία της Κύπρου με σκοπό να οργανώνει τις δράσεις της τοπικής νεολαίας:Μαχαιράς, Δίκωμο, Λιοπέτρι και τόσοι άλλοι τόποι έγιναν τόποι θυσίας των σκλαβωμένων αγωνιστών της Ένωσης.
Όλοι, μικροί και μεγάλοι, πολέμησαν και αγωνίστηκαν μέχρι τέλους, κανένας δεν παραδόθηκε, όλοι ακολούθησαν την ανηφοριά, τα μονοπάτια που πάνε στη λευτεριά. Οι Άγγλοι όσο και αν προσπαθούσαν να πνίξουν τον αγώνα σκοτώνοντας, εκτελώντας και απαγχονίζοντας, το μόνο που κατάφεραν ήταν να κάνουν τα πράγματα χειρότερα γι’ αυτούς.
«Χρόνια, σκλαβκιές ατέλειωτες –
τομ πάτσον τζιαι τογ κλώτσον τους.
Εμείς τζιαμαί: Ελιές τζιαι τερατσιές
πάνω στορ ρότσον τους».
«Κυπριακή Ιστορία», Κώστας Μόντης
Ώσπου μια μέρα με επέμβαση -και όχι μόνο- της αγγλικής διπλωματίας, αντί η ένωση με την μητέρα Ελλάδα, η οποία μετατράπηκε σε όνειρο απατηλό, υπογράφτηκε η κυπριακή ανεξαρτησία, την οποία ουδείς σεβάστηκε και ήθελε να τηρήσει. Αλλά αυτή την ιστορία, δεν είναι η ώρα και η στιγμή για να τη διηγηθούμε…
*Εκπαιδευτικός ΠΑΔΕΔ, Πρωτοπορία Κερύνειας
