Στην ορθόδοξη πατερική θεολογία μας, ο άνθρωπος θεωρείται πρόσωπο.
Είναι πρόσωπο ως εικόνα του Τριαδικού Θεού, που αποτελεί την κατ’ εξοχήν κοινωνία προσώπων, αφού τα τρία πρόσωπα της Θεότητας κοινωνούν μεταξύ τους διά της αγάπης. Ακριβώς για αυτό τον λόγο και ο άγιος ευαγγελιστής Ιωάννης αναφέρει ότι «ο Θεός αγάπη εστίν».
Ο άνθρωπος λοιπόν είναι πρόσωπο, όταν κοινωνεί με τον πλησίον διά της αγάπης. Ο Μέγας Αντώνιος θεωρεί πως το πρόσωπο του άλλου ανθρώπου είναι το μέσο διά του οποίου αναγόμαστε προς τον Θεόν. «Εάν τον αδελφόν κερδίσωμεν, τον Θεόν κερδαίνομεν. Ει δε και τον αδελφόν σκανδαλίσωμεν, εις Χριστόν αμαρτάνομεν». Σε ανάλογο ύφος και ο όσιος Απολλώ στο αρχαίο Γεροντικό της Νιτρίας επισημαίνει: «Είδες τον αδελφόν σου, είδες Κύριον τον Θεόν σου».
Συνυφασμένος με την πραγματικότητα του προσώπου είναι και ο λόγος που βοηθά ακριβώς τον άνθρωπο να κοινωνεί με τον συνάνθρωπό του. Ο Μέγας Βασίλειος σε ένα λόγο του που επιγράφεται «Εις το πρόσεχε σεαυτόν» αναφέρει: «Του λόγου την χρήσιν δέδωκεν ημίν ο κτίσας ημάς Θεός, ίνα τας βουλάς των καρδιών αλλήλοις αποκαλύπτωμεν και διά το κοινωνικόν της φύσεως, έκαστος τω πλησίον μεταδιδώμεν, ώσπερ εκ τινων ταμιείων, των της καρδίας κρυπτών, προφέροντες τα βουλεύματα». Δηλαδή, ο Θεός που μας δημιούργησε μας έδωσε τη χρήση του λόγου, ώστε να αποκαλύπτουμε τον εσωτερικό μας κόσμο και να κοινωνούμε μεταξύ μας. Στη συνέχεια αναφέρει χαρακτηριστικά: «Η ψυχή καλυπτόμενη από τη σάρκα κατεργάζεται τις έννοιες, τις οποίες και μεταφέρει διά του λόγου προς τον άλλον. Έτσι λοιπόν, η έννοια χρησιμοποιώντας τον λόγο διαπερνά τον αέρα και από αυτόν που μιλά μεταφέρεται προς αυτόν που ακούει».
Το ανθρώπινο πρόσωπο πραγματώνεται διά του ανθρωπίνου λόγου και καταξιώνεται διά του θείου λόγου, δηλαδή του λόγου που σχετίζεται με την πίστη, όπως αυτή ενυπάρχει στην Αγία Γραφή και στα συγγράμματα των θεοφόρων πατέρων.
Ο άγιος Πέτρος ο Δαμασκηνός στον Γ΄ τόμο της Φιλοκαλίας μιλώντας για τον θείο λόγο που περιέχει η Αγία Γραφή και ο οποίος βοηθά στη θέωση του ανθρωπίνου προσώπου, αναφέρει: «Όσα τω Θεώ πρέπουσι, διδάσκει η Αγία Βίβλος τον άνθρωπον ίνα θέσει θεός ούτος γένηται». Δηλαδή, όσα χρειάζεται να ξέρει ο άνθρωπος για τον Θεό, αυτά διδάσκει η Αγία Βίβλος, ώστε, γνωρίζοντάς τα και πράττοντάς τα να καταστεί θέσει και ενεργεία θεός.
Από την άλλη, όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς αναλύοντας τον λόγο των συγγραμμάτων των θεοφόρων πατέρων, «οι θεοφόροι πατέρες σαν φιλόστοργες μάνες επεξεργάζονται τον λόγο της Γραφής και τον προσφέρουν με τρόπο κατανοητό, ώστε να το γνωρίσουν και να το βιώσουν όλοι. [Ο λόγος της Γραφής] δίνει στον άνθρωπο τη δυνατότητα της θέωσης».
Εξάλλου, ο Μέγας Βασίλειος αναφέρει πως ο λόγος που εκπέμπει η Αγία Γραφή βοηθά τον άνθρωπο να κατανοήσει την αληθή δικαιοσύνη που συμφαίνεται με την τήρηση των εντολών του Θεού και τον καθιστά ικανό να απαλλαγεί από τα πάθη. Αναφέρει συγκεκριμένα: «Η Βίβλος διδάσκουσα τα περί της αληθούς δικαιοσύνης, ρεύεται τον άνθρωπον των παθών της αλογίας».
Αξίζει να σημειωθεί ότι οι θεοφόροι πατέρες συνδέουν τον λόγο με την αρετή της ελεημοσύνης και την αλληλεγγύη. Ο άγιος Μάξιμος ο ομολογητής παρατηρεί: «Η διάθεσις της αγάπης γνωρίζεται ου μόνον διά χρήματων, αλλά και διά λόγου και σωματικής διακονίας». Δηλαδή η αγάπη και η αλληλεγγύη προς έναν εμπερίστατο άνθρωπο δεν πραγματοποιείται μόνο με τα χρήματα αλλά και με μια εξυπηρέτηση, όταν ο άλλος είναι σωματικά ανεπαρκής, αλλά και με τον λόγο. Ένας λόγος παρηγορητικός μπορεί να βοηθήσει έναν άνθρωπο που βρίσκεται σε μια άσχημη ψυχολογική κατάσταση. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του αγίου Ιωάννου της Κροστάνδης, που, όπως αναφέρει ο βιογράφος του, με ένα λόγο παρηγορητικό και ενισχυτικό κατάφερε να αποτρέψει μια κοπέλα από την αυτοκτονία διότι, εξαιτίας κάποιων αποτυχιών της, θεωρούσε πως ήταν άχρηστη. «Ο Θεός δεν έπλασε κανένα άνθρωπο άχρηστο, μην απελπίζεσαι!»
Τέλος, ο άγιος Μακάριος ο Αιγύπτιος αναφέρει πως ο λόγος μπορεί να μεταμορφώσει έναν άνθρωπο. Στις περίφημες ομιλίες του καταθέτει χαρακτηριστικά: «Ο λόγος ο κακός και τους καλούς ποιεί κακούς. Ο δε λόγος ο καλός και τους κακούς κάλους ποιεί». Ακριβώς εξαιτίας του ότι ο ίδιος εξέπεμπε καλό λόγο, οδηγούσε πολλούς ειδωλολάτρες στον Χριστό. «Και πολλοί των Ελλήνων εγίνοντο δι’ αυτόν χριστιανοί».
Σάββας Αλέξανδρου, Διευθυντής Γραφείου Ορθοδόξου Ομολογίας, Ιερά Μητρόπολις Λεμεσού
