Η άνευ προηγουμένου τρομοκρατική επίθεση κατά του Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου, έχει σοκάρει κάθε πολιτισμένο άνθρωπο ενώ η συνεχιζόμενη κλιμάκωση της σύρραξης και η επαπειλούμενη ανθρωπιστική κρίση δημιουργούν προϋποθέσεις ευρύτερης ανάφλεξης σε μία περιοχή που απέχει μια ανάσα από τις ακτές μας.
Κανένα συμβατικό εργαλείο δεν είναι σε θέση να υπολογίσει ούτε κατά προσέγγιση τις (οικονομικές μαζί με ένα σωρό άλλες) επιπτώσεις για όλη την υφήλιο στο εφιαλτικό σενάριο γενικευμένης ανάφλεξης στην περιοχή. Για αυτό διατυπώνω από την αρχή την ολόψυχη ευχή να σταματήσει ο πόλεμος και να αρχίσει εντατική δουλειά η διπλωματία πριν να είναι πολύ αργά. Με δεδομένη την καταδίκη της τρομοκρατίας και με δεδηλωμένη την ευχή για ταχεία λήξη της αιματοχυσίας, η Ομοσπονδία Εργοδοτών & Βιομηχάνων (ΟΕΒ) από την πρώτη στιγμή έχει εγκύψει στις οικονομικές προεκτάσεις του πολέμου για την χώρα μας.
Το οικονομικό μας επιτελείο παρακολουθεί συστηματικά τις εξελίξεις και με ασκήσεις προσομοίωσης επεξεργάζεται τις επιπτώσεις στη βάση διαφόρων σεναρίων. Είναι πρόδηλο ότι η παγκόσμια γεωπολιτική αστάθεια που επιδεινώθηκε δραματικά τον Φλεβάρη του 2022 με τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, με τις εξελίξεις στο Ισραήλ τίθεται επί ξυρού ακμής. Είναι δε τοις πάσι γνωστό ότι ανασφάλεια και αβεβαιότητα – δίδυμα τέκνα του πολέμου – είναι ό,τι χειρότερο για την οικονομία και το επιχειρείν.
Ο πόλεμος συνιστά διαρκή πηγή ασύμμετρων απειλών για τις οικονομίες όλων των χωρών και ο κίνδυνος για υποτροπή και ανεξέλεγκτη ανάφλεξη είναι εγγενής, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την οικονομική και κοινωνική κανονικότητα. Ωστόσο, με όσα γνωρίζουμε μέχρι την ώρα που γράφεται το παρόν άρθρο, δεν υπάρχουν λόγοι μεγάλης ανησυχίας για μη διαχειρίσιμες επιπτώσεις στην κυπριακή οικονομία, πέραν όσων αφορούν όλες τις οικονομίες, ασχέτως γειτνίασης με το πεδίο της τραγωδίας.
SOS το κόστος της ενέργειας
Ο κυριότερος οικουμενικός κίνδυνος αφορά το κόστος της ενέργειας. Οι εκτιμήσεις του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου και της Παγκόσμιας Τράπεζας συγκλίνουν σε ισχνή ανάπτυξη με επιβράδυνση της παγκόσμιας οικονομίας, κάτι που θα συγκρατήσει σε κάποιο βαθμό τις τιμές του πετρελαίου. Εάν όμως η κρίση είναι παρατεταμένη ή κλιμακωθεί και διευρυνθεί με την εμπλοκή τρίτων χωρών, οι τιμές των καυσίμων δεν αποκλείεται να λάβουν ξανά την ανιούσα με αρνητικές συνέπειες διεθνώς για το κόστος της ενέργειας, βασικών αγαθών και πρώτων υλών.
Με άλλα λόγια η ενέργεια ενδεχομένως να εργαλειοποιηθεί από πετρελαιοπαραγωγές χώρες που άμεσα ή έμμεσα, τώρα ή στην πορεία, θα θεωρήσουν την μείωση της παραγωγής, (και κατά συνέπεια την αύξηση της τιμής) ως κίνηση ευνοϊκή για τα συμφέροντα τους. Εάν από την άλλη προκύψει ανάγκη χρηματοδότησης του πολέμου από εμπλεκόμενη χώρα, ίσως αυτή προβεί σε αύξηση της παραγωγής και να έχουμε συγκράτηση ή και μείωση των τιμών. Από την περιοχή διακομίζεται το 1/3 των ορυκτών καυσίμων που μεταφέρονται δια θαλάσσης παγκοσμίως, στοιχείο που προσθέτει μια ακόμα ψηφίδα στο μωσαϊκό των ενεργειακών ανησυχιών με τα παρεπόμενα τους, κυριότερο εκ των οποίων είναι η διατήρηση των πληθωριστικών πιέσεων, που ενδεχομένως να οδηγήσει σε νέες αυξήσεις των επιτοκίων από της κυριότερες Κεντρικές Τράπεζες, περαιτέρω συρρίκνωση της ανάπτυξης και αστοχία στους δημοσιονομικούς σχεδιασμούς.
Σε ύψιστη επαγρύπνηση
Πέραν των πιο πάνω που αφορούν όλες τις χώρες, ειδικοί λόγοι ανησυχίας για την κυπριακή οικονομία δεν ανιχνεύονται ακόμα. Οι σχεδιασμοί για την άρση της ενεργειακής μας απομόνωσης και για εξασφάλιση οικονομικά προσιτής ενέργειας με διασφάλιση της ενεργειακής ασφάλειας, για την ώρα δεν χρήζουν αναθεώρησης ή επανεξέτασης. Θα πρέπει ωστόσο το ενεργειακό επιτελείο της χώρας να παραμείνει σε ύψιστη επαγρύπνηση και να διαμορφώσει εναλλακτικά σενάρια με σχέδια δράσης που θα πρέπει γρήγορα να υλοποιηθούν ανάλογα με τις εξελίξεις και τις δυναμικές της «επόμενης μέρας» του πολέμου.
Δυνητικός κίνδυνος που αφορά ειδικά την Κύπρο λόγω γεωγραφικής εγγύτητας, είναι ότι σε περίπτωση κλιμάκωσης της κρίσης ίσως καταστούμε χώρα πρώτης υποδοχής ενός κύματος προσφυγικών ροών, με όλες τις προεκτάσεις και επιπλοκές που κάτι τέτοιο συνεπάγεται. Οι Ισραηλινοί αποτελούν την δεύτερη μεγαλύτερη τουριστική μας αγορά αλλά για φέτος έχει σχεδόν ολοκληρωθεί η σεζόν και (με εξαίρεση κάποιες νέες μεγάλες αναπτύξεις μείζονος σημασίας με ισχυρό ισραηλινό πελατολόγιο) δεν φαίνεται να επηρεαζόμαστε σε σημαντικό βαθμό από τις εξελίξεις. Στην απευκταία όμως περίπτωση κλιμάκωσης και διατήρησης της κρίσης μέχρι την επόμενη Άνοιξη, ο κίνδυνος να επηρεαστεί ο τουρισμός αρνητικά αυξάνεται σημαντικά.
Από την άλλη, είναι βάσιμη η άποψη ότι μέρος των τουριστικών εσόδων που σε μια τέτοια περίπτωση θα απολεσθούν, θα αναπληρωθεί από την προσωρινή μετεγκατάσταση Ισραηλινών πολιτών στη χώρα μας, ιδιωτικά ή επαγγελματικά, για σκοπούς ασφάλειας και επιχειρησιακής συνέχειας.
Σχεδιασμοί διαχείρισης κρίσης
Δεδομένης της σημασίας του τουρισμού για την κυπριακή οικονομία, θα πρέπει να ενεργοποιηθούν αμέσως οι σχεδιασμοί κρίσης, στα πρότυπα των χειρισμών που έγιναν μετά την ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, ώστε να αποκτήσουμε πρόσβαση σε ακόμη περισσότερες αγορές, αφού μπορεί να χάσουμε έστω και προσωρινά την πρόσβαση μας σε υφιστάμενες. Σε σχέση με τις επενδύσεις και το εμπόριο, το Ισραήλ αποτελεί αξιόπιστο εταίρο και οι σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών συνεχώς βελτιώνονται, διευρύνονται και εμβαθύνονται.
Όμως, το εμπορικό ισοζύγιο των δύο χωρών γέρνει συντριπτικά υπέρ του Ισραήλ αφού η αξία των εξαγωγών μας είναι λίγο μεγαλύτερη από το 10% της αξίας των εισαγωγών μας από τη γειτονική χώρα. Παράλληλα, οι κυπριακές επενδύσεις στο Ισραήλ είναι πολύ περιορισμένες για να υπάρξουν επιπτώσεις στην οικονομία μας από αυτή την σκοπιά. Αντίθετα, οι επενδύσεις από το Ισραήλ στην Κύπρο είναι πολύ μεγαλύτερες (κυρίως στους κλάδους της ενέργειας, της τεχνολογίας, της υγείας, της εκπαίδευσης, της ανάπτυξης ακινήτων και του τουρισμού).
Η πολιτική σταθερότητα, η ασφάλεια, το ευνοϊκό ρυθμιστικό πλαίσιο και πολλά άλλα που καθιστούν την Κύπρο θελκτικό επενδυτικό προορισμό για τους Ισραηλινούς επενδυτές, όχι μόνο δεν επηρεάζεται από την κρίση, αλλά υπό προϋποθέσεις μπορούν να λειτουργήσουν ως θρυαλλίδα για διεύρυνση των ισραηλινών επιχειρηματικών δραστηριοτήτων στο νησί. Οφείλω με σεβασμό σε κάθε χωριστή επιχείρηση να διευκρινίσω ότι η πιο πάνω περιγραφή αφορά την εθνική οικονομία οριζόντια. Είναι πρόδηλο ότι επιχειρηματικές οντότητες που έχουν ως αποκλειστικό ή κύριο εταίρο προέλευσης ή αποστολής την γείτονα χώρα, έχουν σε εταιρικό επίπεδο πολλαπλάσιες προκλήσεις να διαχειριστούν και περίπλοκα.
Επιβάλλεται ευελιξία, όραμα και δημοσιονομική πειθαρχία
Τις εξελίξεις σε γωστρατηγικό επίπεδο δεν έχουμε τρόπο να τις επηρεάσουμε. Μπορούμε όμως και πρέπει να μεριμνήσουμε για όσα αφορούν τα του οίκου μας. Η Πολιτεία πρέπει να ενισχύσει περαιτέρω τις προσπάθειες της για προσέλκυση νέων επενδύσεων και μεταφορά ξένων εταιρειών. Σε αυτό θα συνδράμει θεαματικά η βελτίωση της ταχύτητας απονομής της δικαιοσύνης, η παραχώρηση διευκολύνσεων και κινήτρων και η απλοποίηση των διαδικασιών πρόσληψης και μετεγκατάστασης προσωπικού. Σε αυτό το αβέβαιο περιβάλλον επιβάλλεται ευελιξία, όραμα αλλά και δημοσιονομική πειθαρχία.
Όσο πιο ευέλικτη είναι η οικονομία, τόσο πιο γρήγορα μπορεί να ανταποκριθεί στα μεταβαλλόμενα δεδομένα. Όσο πιο εύρωστα είναι τα δημόσια οικονομικά, τόσο πιο αποτελεσματικές μπορεί να είναι οι παρεμβάσεις για στήριξη πολιτών και επιχειρήσεων στην επόμενη καταιγίδα. Και όσο πιο ανθεκτική είναι η οικονομία και θεσμικά οχυρωμένη, τόσο ελκυστικότερη γίνεται για επενδύσεις στον αέναο ενάρετο κύκλο της δημιουργίας, της ανάπτυξης και της συλλογικής προκοπής.
* Γενικός Διευθυντής ΟΕΒ
