Δεν ήταν νησί, ήταν θεριό που κείτονταν στην θάλασσα
Άμα λευτερωθεί η Κρήτη, θα λευτερωθεί και μένα η καρδιά μου
άμα λευτερωθεί η Κρήτη, θα γελάσω.
Οι στίχοι αυτοί δείχνουν τον μεγάλο πατριωτισμό του Καπετάν Μιχάλη που διαπνέει το επικό μυθιστόρημα. Όπως και στα άλλα δύο κορυφαία μυθιστορήματα του Νίκου Καζαντζάκη, τον Ζορμπά και το Χριστός Ξανασταυρώνεται, η άρτια λογοτεχνική μορφή είναι καταλυτική. To βιβλίο ολοκληρώθηκε το 1950 στην Αντίμπ της Γαλλίας. Στην αγγλική κυκλοφόρησε με τον τίτλο «Freedomand Death» με τεράστια εκδοτική επιτυχία και γνώρισε πολλές μεταφράσεις.
Η υπόθεση διαδραματίζεται στο Μεγάλο Κάστρο (Ηράκλειο) κατά την επανάσταση του 1889. Το βιβλίο παρουσιάζει την ζωή του πατέρα του συγγραφέα. Ο Μιχάλης είναι ο άγριος και ανυπότακτος πολεμιστής. Ο καημός του είναι η απελευθέρωση της Κρήτης από τους Τούρκους. Η βασική πλοκή είναι κτισμένη γύρω από την βεντέτα μεταξύ Μιχάλη και Νουρήμπεη (Νουρή). Ο Μιχάλης ερωτεύεται παράφορα την Εμινέ, την πανέμορφη γυναίκα του αδελφοποιτού του Νουρήμπεη. Ο Νουρήμπεης μονομαχεί με τον αδελφό του Μιχάλη Μανούσακα για να εκδικηθεί τον θάνατο του πατέρα του και τον σκοτώνει αλλά κατά την αναμέτρηση κτυπιέται και ευνουχίζεται. Η πληγή επουλώνεται αλλά ο Νουρήμπεης αυτοκτονεί λόγω της περιφρόνησης από την Εμινέ. Η επανάσταση κορυφώνεται σε όλη την Κρήτη. Κατά την πολιορκία του μοναστηριού του Αφέντη Χριστού, ο Μιχάλης εγκαταλείπει την μάχη για να σώσει την Εμινέ από την απαγωγή της. Οι Τούρκοι πυρπολούν το μοναστήρι και ο Μιχάλης δεν μπορεί να ησυχάσει από τις τύψεις για την λιποταξία και σκοτώνει την Εμινέ. Ο ανιψιός του Μιχάλη, Κοσμάς φέρνει το μήνυμα της συνθηκολόγησης αλλά ο Μιχάλης δεν το δέχεται. Θείος και ανιψιός πολεμούν μέχρι θανάτου.
Ο Καζαντζάκης έγραψε τα μεγάλα μυθιστορήματα του προς το τέλος της ζωής του. Το μεγάλο του πάθος ήταν η ποίηση και το θέατρο. Στον Καπετάν Μιχάλη συνδέει τον ήρωα με τον ομηρικό Αχιλλέα. Η Εμινέ συνδέεται με την Βρισηίδα και ο Νουρής με τον Έκτορα. Η χρήση του γλωσσικού ιδιώματος της Κρήτης δίνει εντυπωσιακή εικόνα στο βιβλίο. Η τουρκοκρατία παρελαύνει μέσα από το βιβλίο. Η πλειονότητα των Τούρκων της Κρήτης ήταν χριστιανοί που ασπάστηκαν το Ισλάμ. Η Κρητική Επανάσταση με το ολοκαύτωμα στην μονή Αρκαδίου το 1866 αποτελεί σύμβολο αξεπέραστης ανδρείας και θυσίας για την πατρίδα. Μετά την επανάσταση του 1898 και τις μεγάλες σφαγές των Τούρκων, δόθηκε αυτονομία στην Κρήτη και στην συνέχεια ενώθηκε με την Ελλάδα το 1913 με την λήξη των Βαλκανικών Πολέμων.
Ο Καζαντζάκης προσπαθεί να εντοπίσει την σχέση του με τον σκληρό πατέρα του που του έδωσε δύναμη αλλά και καταπίεση. Καταφέρνει να βρει την λύτρωση από τα υπαρξιακά προβλήματα που τον βασάνισαν όλη του την ζωή. Ο Μιχάλης εκφράζοντας την φιλοσοφία του Καζαντζάκη πιστεύει ότι όταν σταματήσει κάποιος να ελπίζει για την ζωή του την ώρα που πολεμά για την πατρίδα, δεν έχει να φοβηθεί τον θάνατο.
Πλησιάζει η προβολή της ομώνυμης ταινίας του Κώστα Χαραλάμπους με τον Αιμίλιο Χειλάκη στον ρόλο του Καπετάν Μιχάλη. Η ταινία θα ενθουσιάζει τους πολυπληθείς οπαδούς του Καζαντζάκη που συντρόφεψε τα μαθητικά τους χρόνια. Είναι ευκαιρία για μια δεύτερη ανάγνωση του μεγάλου Κρητικού πεζογράφου.
*Φιλόλογος
