Στο Μητρώο Πολιτικών Κομμάτων της Κύπρου των 561.252 ψηφοφόρων, τα εγγεγραμμένα κόμματα είναι 26. Τούτου δοθέντος, καταγράφεται μια αύξηση 116,67% μέσα σε μια 10ετία, αν υπολογισθεί πως στις εκλογές του 2016 συμμετείχαν συνολικά 12 κομματικοί συνδυασμοί. Αυθύπαρκτο επομένως το ερώτημα: τι ακριβώς πολιτικά σηματοδοτεί η παρουσία 26 κομματικών σχηματισμών στις βουλευτικής εκλογές της 24ης του Μάη 2026;
Κατά την εκτίμησή μου υποδηλοί πολιτική υπερβολή e pluribus unum στο πεδίο μιας πολύμορφα νεοσυντηρητικής δημόσιας σφαίρας. Γι`αυτό και δεν ερμηνεύεται με όρους ρητορικής περί πολιτικού πλουραλισμού στον πολιτικό ανταγωνισμό. Εξάλλου στον αστικό κοινοβουλευτισμό της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, ο πολιτικός πλουραλισμός δεν αποτελεί ουδέτερο πεδίο ιδεών, αλλά μηχανισμό που συγκαλύπτει την πραγματική ταξική κυριαρχία, δίνοντας παράλληλα την ψευδαίσθηση ότι η εξουσία διαχέεται σε πολλές ομάδες.
Στην πραγματικότητα όμως ο πλουραλισμός είναι επιφανειακός και, πάντως, μέρος της πολιτισμικής ηγεμονίας, σύμφωνα με τον A. Gramsci. Ταυτόχρονα, λειτουργεί ως “βαλβίδα αποσυμπίεσης” αντικρουόμενων συμφερόντων, επιτρέποντας δευτερεύουσες ή/και προσχηματικές συγκρούσεις ή ανούσιες διαφωνίες για ν` αποτραπεί η ανατροπή του status quo.
Ο υπερκατακερματισμός αποτελεί ισχυρή απόδειξη τετριμμενοποίησης της πολιτικής. Ή, άλλως, απόδειξη της βαθύτερης κρίσης της πολιτικής εκπροσώπησης του αστικού κοινοβουλευτισμού, αλλά και φθοράς των μηχανισμών αστικής ηγεμονίας. Συγχρόνως, τη σχετική “σταθερότητα” του κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής ιστορικά ενισχύουν κομματικά συστήματα περιορισμένου αριθμού, όπου οι ενδοαστικές αντιθέσεις αποτυπώνονται μεν πολιτικά χωρίς ωστόσο να θέτουν υπό αμφισβήτηση τον πυρήνα των σχέσεων παραγωγής. Όταν όμως οι αντιθέσεις οξύνονται και τα συστημικά κόμματα αδυνατούν να εξασφαλίσουν κοινωνική συναίνεση, τότε το πολιτικό πεδίο τελεί υπό καθεστώς αποδιάρθρωσης. Η Κύπρος εντάσσεται σε αυτό το πλαίσιο. Η σταδιακή μετατόπιση της οικονομίας προς ένα μοντέλο μεταπρατικού και χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού, -στηριγμένου στις εισαγωγές και μεταπώληση ξένων αγαθών, στις υπηρεσίες, τ’ ακίνητα και την «ευέλικτη» εργασία-, έχει επιφέρει ακρίβεια, πληθωρισμό και φτωχοποίηση της κοινωνίας. Ήδη το 17,1% του πληθυσμού (164.000 άτομα) βρίσκεται σε κατάσταση φτώχειας. Παράλληλα, καταγράφεται κοινωνική ανασφάλεια, όπως αποδυνάμωση των συλλογικών μορφών ταξικής οργάνωσης. Γενικά, εργατική τάξη, βιοπαλαιστές αγρότες και εργαζόμενοι εμφανίζονται κατακερματισμένοι, υλικά και ιδεολογικά.
Στο πεδίο της εντυπωσιοθηρίας
Στο μεταξύ, παρατηρείται συνεχής αποδυνάμωση (αριθμητική και ποιοτική) των παραδοσιακών συστημικών κομμάτων. Παράλληλα, η πολιτική αντιπαράθεση μετατοπίζεται από τη βάση των λαϊκών αναγκών στο πεδίο της εντυπωσιοθηρίας. Συνακόλουθα, οι ιδεολογικές μεταλλάξεις των αστικών κομμάτων παραπέμπουν σε «οργανική κρίση», όπως τη διατύπωσε ο Gramsci στα «Τετράδια της Φυλακής». Η οργανική κρίση δεν αφορά μόνο στην οικονομία, αλλά στη συνολική αδυναμία του κυρίαρχου αστικού apparatus να διατηρήσει την ηγεμονία του μέσω συναίνεσης.
Πριν από μερικά χρόνια είχα διατυπώσει την έννοια του «πολιτικού υβριδισμού». Την ερμήνευα ως νεότερη προσθήκη στη θεωρία της κρίσης ηγεμονίας. Συγκεκριμένα, επεξηγούσα τον πολιτικό υβριδισμό ως μια συγκεκριμένη μορφή αποσύνθεσης της αστικής πολιτικής εκπροσώπησης στον καπιταλισμό του 21ου αιώνα. Αναφερόμουν στην παρουσία ή/και συγκρότηση φαινομενικά ετερόκλητων ιδεολογικά ή προγραμματικά κομματικών σχημάτων που, ωστόσο, αλληλοσυνδέονται και ομογνωμούν πάνω σε κύρια συστημικά ζητήματα, αρθρώνοντας επιδεικτική νομιμοφροσύνη και συμμόρφωση προς τις ΝΑΤΟϊκές -Ευρωατλαντικές γραμμές για την «οικονομία πολέμου», την ΚΑΠ, τα υπερμνημόνια τύπου Ταμείου Ανάκαμψης, τις ευρωενωσιακές ε αντιλαϊκές πολιτικές και πάει… λέγοντας!
Κίβδηλη «αντισυστημική» παρουσίαση
Είναι επίσης ανησυχητικό το φαινόμενο πως όλα τα ζητήματα –του κυπριακού συμπεριλαμβανομένου- αποταξικοποιούνται, αποϊδεολογικοποιούνται και αισθητικοποιούνται. Άλλωστε, ο πολιτικός υβριδισμός εμπεδώνει την αισθητικοποίηση της πολιτικής. Παρατηρείται έτσι έξαρση σύμπλευσης των συστημικών κομμάτων, καθώς διασταυρώνονται και ομογνωμούν σε αστικά αφηγήματα τύπου πολιτικών κοσμοπολιτισμού, φιλανθρωπίας και δικαιωματισμού ή/και υιοθετούν ιμπεριαλιστικούς σχεδιασμούς. Γενικά, ο πολιτικός υβριδισμός μετατρέπει την πολιτική όχι μόνο σε φαντασμαγορική αρένα. Σε μηχανισμό ανακύκλωσης της δυσαρέσκειας. Σε πεδίο προσχηματικών αντιπαραθέσεων. Εξάλλου, ένας πολύ μεγάλος αριθμός εκ των 26 κομμάτων δεν διατυπώνει διακριτές πολιτικο-ιδεολογικές διαφοροποιήσεις. Τουναντίον, συνιστά σύμφυρμα αστικής πολιτικής με επίκεντρο λόγου τον ανταγωνισμό για το ποιο κομματικό σχήμα μπορεί να διαχειριστεί καλύτερα τους ευρωατλαντικούς, αμερικανοβρετανικούς και ευρωενωσιακούς σχεδιασμούς. Εν ολίγοις, τη νέα τάξη του imperium. Εξού και η εμμονική σύμμειξη (υβριδισμός) ψευδοκοινωνικής αφήγησης με νεοφιλελεύθερες οικονομικές θέσεις. Με παραγωγή λόγου κίβδηλης «αντισυστημικής» (αυτο)παρουσίασης.
Στο 1% το 33,3% του πλούτου
Η κυπριακή περίπτωση των εκλογών του Μάη εντάσσεται σε αυτό το πλαίσιο. Οι δε εκλογές διεξάγονται σε περίοδο κατίσχυσης του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού, που διευρύνει τις κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες. Για παράδειγμα, το ενεργητικό των πέντε μεγαλύτερων τραπεζών ξεπερνά κατά 1,5 φορές το ετήσιο συνολικό ΑΕΠ. Μάλιστα τα 2/3 του ΑΕΠ είναι συνδεδεμένα με τον συγκεκριμένο τομέα. Συνάμα, η κοινωνική ανισότητα στην Κύπρο ενισχύεται από την οικονομική συγκέντρωση: το 1 % των πιο πλούσιων Κύπριων κατέχει περίπου 33,3 % του συνολικού πλούτου της χώρας, το δε πλουσιότερο 10% των Κυπρίων το 66,7%, ενώ το 50 % του πληθυσμού κατέχει μόλις 4 %. Μολοταύτα, η κοινωνική δυσαρέσκεια δεν μετασχηματίζεται σε συνεκτική αντικαπιταλιστική και αντιιμπεριαλιστική πολιτική. Το αντίθετο, διοχετεύεται σε κάλπικα διλήμματα και, συχνά, σε ανάδυση κομματικών σχημάτων προσωποπαγούς μορφής, μ`έντονα στοιχεία πολιτικής κουλτούρας ναρκισσισμού.
Συνολικά, το κυπριακό πολιτικό σύστημα έχει τη δυνατότητα ν΄απορροφά και ν` αναδιατάσσει αντιθέσεις και αντιφάσεις χωρίς να θέτει υπό αμφισβήτηση τον καπιταλιστικό πυρήνα της εξουσίας απ`όπου προέρχονται και τα προβλήματα της χώρας. Σε αυτό το πλαίσιο, η κρίση της αστικής πολιτικής εκπροσώπησης κανονικοποιείται. Μετασχηματίζεται σε μορφή σταθεροποιητικής αποσταθεροποίησης: πλουραλισμός χωρίς ρήξη, διαφοροποίηση χωρίς ανατροπή.
Σε μια εποχή που η κυπριακή κοινωνία έχει εξαντλήσει το απόθεμά της σε ανοχή και απάθεια, η ανατροπή αυτής της τερατώδους κατάστασης δεν μπορεί να προκύψει από τον πολιτικό υβριδισμό, ούτε από τον κομματικό πληθωρισμό 26 σχημάτων που τετριμμενοποιούν την πολιτική. Απεναντίας, η ιστορική συγκυρία προϋποθέτει ένα στέρεο πολιτικό υποκείμενο για την ανασυγκρότηση της ταξικής πάλης σε κοινωνικό, οικονομικό και πολιτισμικό επίπεδο.
*Τακτικό Μέλος της Ευρωπαικής Ακαδημίας Επιστημών & Τεχνών, πρώην Πρύτανης του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου.
