Διανύουμε μια εποχή όπου η κριτική σκέψη υποχωρεί και τη θέση της παίρνει η επιφανειακή αντίδραση. Δεν είναι τυχαίο. Οι αλγόριθμοι των κοινωνικών δικτύων έχουν διεισδύσει βαθιά στον τρόπο που σκεφτόμαστε, επιλέγοντας για εμάς τι θα δούμε, τι θα πιστέψουμε και τελικά πώς θα αντιδράσουμε.
Για πρώτη φορά στην ιστορία, ο κάθε άνθρωπος έχει μπροστά του έναν «καθρέφτη» που του δείχνει μόνο ό,τι θέλει να δει. Δεν αμφισβητείται, δεν διορθώνεται, δεν εκπαιδεύεται. Επιβεβαιώνεται. Και όταν η επιβεβαίωση γίνεται συνήθεια, τότε η άποψη μετατρέπεται σε βεβαιότητα -ακόμη και όταν δεν στηρίζεται σε γνώση.
Κάπως έτσι φτάνουμε στο φαινόμενο που περιγράφει με ωμό αλλά ακριβή τρόπο η λαϊκή ρήση: «έκανε η μύγα κώλο και χέζει τον κόσμο όλο». Δηλαδή, η άγνοια αποκτά φωνή, η επιπολαιότητα αποκτά κύρος και η υπερβολή βαφτίζεται αλήθεια.
Το πρόβλημα δεν είναι απλώς επικοινωνιακό. Είναι βαθιά πολιτικό και κοινωνικό. Όταν ο πολίτης χάνει την ικανότητα να ξεχωρίζει το ουσιώδες από το περιττό, το αληθινό από το κατασκευασμένο, τότε γίνεται ευάλωτος. Και μια κοινωνία ευάλωτων πολιτών δεν μπορεί να λειτουργήσει δημοκρατικά.
Γι’ αυτό και η απάντηση δεν μπορεί να είναι άλλη από την παιδεία.
Όχι όμως την παιδεία της αποστήθισης και των εξετάσεων. Αλλά μια παιδεία που να διδάσκει τον άνθρωπο να σκέφτεται. Να αμφισβητεί. Να αξιολογεί. Να κατανοεί πώς λειτουργεί η πληροφορία και πώς διαμορφώνεται η αντίληψη.
Χρειαζόμαστε την εισαγωγή μαθημάτων που θα λειτουργούν ως «άμυνα σκέψης».
Μαθημάτων που θα διδάσκουν:
· Πώς να αναγνωρίζεις πότε μια άποψη πηγάζει από συναίσθημα και όχι από δεδομένα,
· πώς να ξεχωρίζεις το χρήσιμο από το επικίνδυνο περιεχόμενο,
· πώς να κατανοείς μια απόφαση της Δικαιοσύνης χωρίς να μετατρέπεσαι σε λαϊκό δικαστή,
· πώς να αντιστέκεσαι στις σειρήνες της υπερβολής και της εύκολης καταγγελίας.
Γιατί σήμερα, δεν είναι μόνο η παραπληροφόρηση το πρόβλημα. Είναι και η υπεραπλούστευση. Είναι οι «ντελάληδες» των κοινωνικών δικτύων που έχτισαν επάγγελμα πάνω στην καταγγελία, παρουσιάζοντας την κοινωνία ως ένα απόλυτα διεφθαρμένο σύστημα, όπου τίποτα δεν λειτουργεί και τίποτα δεν αξίζει.
Αυτό δεν είναι απλώς λάθος. Είναι επικίνδυνο.
Γιατί διαβρώνει την εμπιστοσύνη, ισοπεδώνει τα πάντα και τελικά οδηγεί στην απαξίωση της ίδιας της δημοκρατίας.
Η εκπαίδευση οφείλει να επαναπροσδιορίσει τη σχέση του ανθρώπου με τις αξίες και τους θεσμούς.
Να δημιουργήσει πολίτες που δεν θα παρασύρονται, αλλά θα κρίνουν. Που δεν θα φωνάζουν πιο δυνατά, αλλά θα σκέφτονται πιο βαθιά.
Αν δεν το κάνουμε, τότε το κενό θα συνεχίσουν να το καλύπτουν οι αλγόριθμοι.
Και μια κοινωνία που εκπαιδεύεται από αλγόριθμους, δεν σκέφτεται. Αντιδρά.
*Πρώην Δήμαρχος Στροβόλου
