Το μητρικό γάλα λειτούργησε ως ένας ισχυρός μοχλός κοινωνικής κινητικότητας, διαπραγμάτευσης της ελευθερίας και καθορισμού της ταξικής και θρησκευτικής ταυτότητας κατά τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση.

Το διήμερο διεθνές συνέδριο με τίτλο «Τελετουργίες της Μητρότητας στο Μεσαίωνα», που διοργανώνει στις 15 και 16 Ιανουαρίου η Ερευνητική Μονάδα για Μεσαιωνικές Τέχνες και Τελετουργίες (ΕΜοΜεΤ) του Πανεπιστημίου Κύπρου, στοχεύει στην προώθηση της έρευνας γύρω από τη μητρότητα και τον θηλασμό μέσα από τη συστηματική μελέτη των πρακτικών και των τελετουργιών που συνδέονται με τη μητρότητα, τη θέση της μητέρας και τις αντιλήψεις γύρω από τους ρόλους της κατά τον Μεσαίωνα.

Το συνέδριο θα διεξαχθεί σε υβριδική μορφή, περιλαμβάνοντας τόσο φυσική παρουσία στο Κέντρο Πληροφόρησης – Βιβλιοθήκη «Στέλιος Ιωάννου» (Αίθουσα LRC 019), όσο και διαδικτυακές παρουσιάσεις μέσω της πλατφορμας MS Teams. Οι ανακοινώσεις του θα είναι στην αγγλική γλώσσα.

Στην ουσία, το μητρικό γάλα δεν παρουσιάζεται απλώς ως βιολογική τροφή, αλλά ως ένα «κοινωνικό υγρό» που μπορούσε να σπάσει τα δεσμά της δουλείας, να επικυρώσει την ευγενή καταγωγή ή να ενώσει διαφορετικούς πολιτισμούς κάτω από την ανάγκη για προστασία και ίαση.

Το συνέδριο εξετάζει κοινωνικές, θρησκευτικές και ιατρικές πτυχές της ανατροφής των παιδιών στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία και την ευρύτερη Μεσόγειο. Οι ερευνητές αναλύουν θέματα όπως ο μητρικός θηλασμός, η χρήση τροφών για την ενδυνάμωση των λεχώνων, καθώς και οι συμβολικές αναπαραστάσεις της θηλάζουσας Παναγίας στην τέχνη.

Παράλληλα, διερευνώνται πρακτικές ελέγχου των γεννήσεων, η καθοδήγηση των νεαρών νυφών στην αυτοκρατορική αυλή και η σύνδεση της γαλουχίας με την κοινωνική κινητικότητα των υπόδουλων γυναικών. Μέσα από την εξέταση κειμένων και εικαστικών τεκμηρίων, το υλικό αναδεικνύει τη μητρότητα ως σύνθετο πεδίο διαπραγμάτευσης ταυτότητας και έμφυλης ευλάβειας.

Συνολικά, οι ομιλητές αποτελούν μια διεπιστημονική ομάδα που καλύπτει πεδία όπως η Ιστορία της Τέχνης, η Θεολογία, η Νομική Ιστορία, η Ιατρική και οι Σπουδές Φύλου.

Ο ρόλος του μητρικού γάλακτος στη διαμόρφωση της ταυτότητας αναλύεται στους εξής άξονες:

  • Κοινωνική Κινητικότητα και Ελευθερία: Στην Ιταλία της Αναγέννησης, το μητρικό γάλα χρησιμοποιήθηκε από υπόδουλες Ελληνίδες ως μια μορφή «νομίσματος». Μέσω της μισθωτής τροφού (wet nursing), οι γυναίκες αυτές μπορούσαν να διαπραγματευτούν τους όρους της δουλείας τους και να εξασφαλίσουν την απελευθέρωσή τους (manumission). Τα έσοδα από τη φροντίδα ξένων βρεφών τους επέτρεπαν να συγκεντρώσουν την απαραίτητη προίκα ώστε να ενταχθούν στην κοινωνία των πρώην κυρίων τους ως ελεύθερες πλέον γυναίκες.
  • Ταξική Διάκριση και Αριστοκρατική Ταυτότητα: Στο Βυζάντιο, η επιλογή του θηλασμού ήταν στενά συνδεδεμένη με την κοινωνική τάξη. Οι αριστοκράτισσες συχνά απέφευγαν τον θηλασμό, θεωρώντας τον σωματικά εξαντλητικό και επιζήμιο για την εξωτερική τους εμφάνιση, επιλέγοντας να αναθέσουν αυτή τη διαδικασία σε τροφούς. Η απόδοση των «εικόνων» της καλής μητέρας στην αριστοκρατία των Κομνηνών αναδεικνύει πώς οι μητρικές πρακτικές αποτελούσαν πεδία διαπραγμάτευσης της ταξικής και έμφυλης ταυτότητας.
  • Θρησκευτική και Διαπολιτισμική Ταυτότητα: Η εικονογραφία της Γαλακτοτροφούσας στην Κρήτη και η λατρεία των λειψάνων του «γάλακτος της Παρθένου» στη Βηθλεέμ συνέβαλαν στη διαμόρφωση μιας συλλογικής ταυτότητας που ανταποκρινόταν σε κοινωνικές κρίσεις και στην ανάγκη για προστασία της υγείας. Είναι αξιοσημείωτο ότι η χρήση του «γάλακτος της Παρθένου» ως θεραπευτικού μέσου γεφύρωνε τις θρησκευτικές διαφορές, καθώς το χρησιμοποιούσαν όχι μόνο Χριστιανές, αλλά και Μουσουλμάνες γυναίκες.
  • Βιολογική vs. Πνευματική Ταυτότητα: Στην τέχνη και τα τελετουργικά της Κύπρου κατά την περίοδο των Λουζινιανών, η μητρότητα εγγράφεται ως μια ταυτότητα με πολλαπλές εκφάνσεις: βιολογική, πνευματική και συμβολική, αντικατοπτρίζοντας τις αξίες με τις οποίες η μεσαιωνική κοινωνία προίκιζε τον ρόλο της μητέρας.

Το Σπήλαιο του Γάλακτος στη Βηθλεέμ, το οποίο βρίσκεται κοντά στο σημείο της Γέννησης, κατείχε κεντρική θέση στις παραδόσεις που αφορούσαν τον θηλασμό του θείου βρέφους από την Παναγία και αποτέλεσε έναν από τους σημαντικότερους τόπους προσκυνήματος και ίασης.

Ομιλητές

  • Σταυρούλα Κωνσταντίνου: Εκτός από την εναρκτήρια ομιλία και το καλωσόρισμα, παρουσιάζει έρευνα (μαζί με την Ειρήνη Πάνου) για την εικονογραφία της θηλάζουσας Παναγίας στην Κρήτη.
  • Béatrice Caseau: Εστιάζει στη βυζαντινή κοινωνική και ιατρική ιστορία, εξετάζοντας τις διατροφικές πρακτικές για την αποκατάσταση των μητέρων μετά τον τοκετό.
  • Gabriella Zuccolin: Αναλύει το έργο του ιατρού Μικέλε Σαβοναρόλα, συνδυάζοντας ιατρικές, φιλοσοφικές και θρησκευτικές πηγές της Αναγέννησης.
  • Corinna Peres: Προσεγγίζει το θέμα από τη σκοπιά της κοινωνικής και νομικής ιστορίας, εξετάζοντας τη δουλεία και την κοινωνική κινητικότητα στην Ιταλία της Αναγέννησης μέσω του θηλασμού.
  • Isabel Grimm-Stadelmann: Εξειδικεύεται στη βυζαντινή θεραπευτική λογοτεχνία και την επίδραση των ελληνοαιγυπτιακών μοτίβων (Ίσις και Αρποκράτης) στην ιατρομαγική παράδοση.
  • Larisa Ficulle Santini: Εξετάζει το βυζαντινό δίκαιο, την ιατρική και τη θεολογία σε σχέση με την άρνηση της μητρότητας (αντισύλληψη, έκτρωση).
  • Cecily Hennessy: Εστιάζει στην ιστορία της βυζαντινής αυτοκρατορικής αυλής και τον ρόλο των μητέρων/πεθερών στην καθοδήγηση των νεαρών νυφών.
  • Καλλιρρόη Λινάρδου: Ερευνά την απόδοση της μητρότητας από τις γυναίκες της δυναστείας των Κομνηνών μέσα από οπτικές και λογοτεχνικές αναπαραστάσεις.
  • Clément Dussart: Ασχολείται με τις λατρευτικές παραδόσεις και τα τελετουργικά που συνδέονται με τους Αγίους Τόπους, συγκεκριμένα με το Σπήλαιο του Γάλακτος.
  • Piruza Hayrapetyan: Αναλύει θεολογικές και ρητορικές παραδόσεις μέσα από τη μελέτη βυζαντινών και αρμενικών χειρογράφων.
  • Σάββας Μαυροματίδης: Ειδικεύεται στη μεσαιωνική τέχνη της Κύπρου, εξετάζοντας τις αναπαραστάσεις της μητρότητας στην επιτύμβια γλυπτική και ζωγραφική της περιόδου των Λουζινιανών.

Το συνέδριο εντάσσεται στο πλαίσιο δράσεων ενός διετούς ερευνητικού προγράμματος με τον τίτλο «Μητρικό Γάλα: Θηλασμός στο Μέσο και Ύστερο Βυζάντιο (8ος–15ος αι.)» με το ακρώνυμο ΜaternalMilk (EXCELLENCE/ 0524/ 0012). Το ερευνητικό πρόγραμμα συντονίζει η καθηγήτρια Σταυρούλα Κωνσταντίνου μέσω της ΕΜοΜεΤ και την ομάδα απαρτίζουν ερευνητές και ερευνήτριες από το Πανεπιστήμιο Κύπρου, αλλά και επιστήμονες από πανεπιστήμια του εξωτερικού.

Το έργο ΜaternalMilk υλοποιείται στο πλαίσιο του Προγράμματος Πολιτικής Συνοχής «θΑλΕΙΑ 2021-2027» με τη συγχρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μέσω του Ιδρύματος Έρευνας και Καινοτομίας. 

Πού και πότε

  • Λευκωσία, Βιβλιοθήκη Π.Κ. «Στέλιος Ιωάννου» (Αίθουσα LRC 019), Πέμπτη 15 Ιανουαρίου 2.45μ.μ.- 7.30μ.μ. & Παρασκευή 16 Ιανουαρίου 9π.μ.- 7μ.μ. Το συνέδριο είναι ανοικτό για το κοινό. Απαιτείται προεγγραφή.