«Τα στατιστικά στοιχεία της Γραμμής Βοήθειας και Καταγγελιών 1480 κατά την τρίτη τριμηνία του 2022 κατέδειξαν ότι ο αριθμός κλήσεων στη Γραμμή διπλασιάστηκε σε σχέση με την αντίστοιχη περσινή περίοδο, με τις περισσότερες από τις μισές κλήσεις να προέρχονται από θύματα διαδικτυακής απάτης», ανέφερε στον «Φ» η εκπαιδευτική ψυχολόγος Παναγιώτα Χατζηττοφή, λειτουργός στο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου υπεύθυνη του Κέντρου Ασφαλούς Διαδικτύου Κύπρου – CYberSafety, το οποίο συντονίζει το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου εκ μέρους του υπουργείου Παιδείας.
Η κυρία Χατζηττοφή υπογράμμισε ότι «ο αυξημένος αριθμός ενηλίκων θυμάτων διαδικτυακής απάτης, σχετίζεται εν πολλοίς με την απουσία ψηφιακών δεξιοτήτων» και παρατήρησε ότι «οι πιο νέοι και νέες σε ηλικία πιθανόν να έχουν περισσότερες ψηφιακές δεξιότητες και δεν είναι τόσο εύκολα θύματα διαδικτυακής απάτης». Υπενθυμίζουμε ότι σε πρόσφατη συνεδρία της κοινοβουλευτικής Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (7 Νοεμβρίου 2022) η κυρία Χατζηττοφή πληροφόρησε τους βουλευτές/τριες ότι στα 7 χρόνια λειτουργίας του το Κέντρο έχει προσφέρει επιμόρφωση σε περισσότερους από 60 χιλιάδες μαθητές/τριες, ενώ μόνο την περσινή χρονιά επιμορφώθηκαν πέραν των 10 χιλιάδων μαθητών/τριών. Συναντήσαμε την Παναγιώτα Χατζηττοφή την περασμένη βδομάδα στο γραφείο της στο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο στη Λευκωσία και μας εξήγησε τη λειτουργία και τον ρόλο του Κέντρου Ασφαλούς Διαδικτύου Κύπρου, εστιάζοντας σε ευρήματα από στατιστικά στοιχεία για τις αναφορές στη Γραμμή Βοήθειας και Καταγγελιών 1480 και αναδεικνύοντας τη συνεισφορά της Γραμμής σε εθνικό επίπεδο για ενημέρωση και εκπαίδευση για υπεύθυνη, ασφαλή και δημιουργική χρήση του διαδικτύου ιδιαίτερα από παιδιά και νέους, αλλά και από το σύνολο της κυπριακής κοινωνίας.
Όπως μας είπε χαρακτηριστικά, «η Γραμμή Βοήθειας και Καταγγελιών 1480 προσφέρει τη δυνατότητα σε όσους καλούν, να επιλύσουν θέματα και προβληματικές με την ασφάλεια στο διαδίκτυο και λειτουργεί κατά κάποιο τρόπο ως Πρώτες Βοήθειες σε όσους επικοινωνούν μαζί μας προβληματισμένοι και αναστατωμένοι, καθησυχάζοντάς τους ότι είμαστε εδώ για να τους υποστηρίξουμε και να βρούμε την καλύτερη δυνατή λύση σε κάθε δυσκολία και πρόβλημα». Το Κέντρο Ασφαλούς Διαδικτύου Κύπρου αξιοποιεί ευρωπαϊκή χρηματοδότηση στο πλαίσιο του προγράμματος «Καλύτερο Διαδίκτυο για τα Παιδιά» («Better Internet for Kids») με στόχο την ενίσχυση των προσπαθειών στην Κύπρο για δημιουργική και ασφαλή αξιοποίηση του διαδικτύου.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ: Διπλασιάστηκαν οι κλήσεις στο 1480 – Αυξήθηκαν οι απάτες
Εξαπάτηση, εκφοβισμός
Το ηλεκτρονικό έγκλημα και ο διαδικτυακός εκφοβισμός είναι αντίστοιχα ο πρώτος και ο δεύτερος βασικός λόγος για τον οποίο το κοινό απευθύνεται στη Γραμμή 1480, όπως διαπιστώνεται από την εξέταση της λειτουργίας της Γραμμής από το 2017 μέχρι σήμερα. «Είναι γεγονός –μας είπε η Παναγιώτα Χατζηττοφή– ότι τα περισσότερα αιτήματα προς τη Γραμμή κατά τη διάρκεια της λειτουργίας της, σχετίζονται με περιστατικά ηλεκτρονικού εγκλήματος, καταδεικνύοντας ότι ένα σημαντικό ποσοστό των ατόμων έχουν πέσει θύματα διαδικτυακής εξαπάτησης. Αυτό –πρόσθεσε– φαίνεται να οφείλεται κυρίως στην απουσία βασικών ψηφιακών δεξιοτήτων και ενημέρωσης αναφορικά με πρακτικές προστασίας προσωπικών δεδομένων (π.χ. ισχυροί κωδικοί, ενεργοποίηση άγνωστων συνδέσμων που έχουν σταλεί μέσω email, sms).
Αξιοσημείωτη, παράλληλα, κρίνεται η αυξητική τάση των περιστατικών διαδικτυακού εκφοβισμού, καταδεικνύοντας ότι ο εκφοβισμός στο διαδίκτυο αποτελεί ένα διαχρονικό πρόβλημα για το οποίο θα πρέπει να γίνουν περαιτέρω και εντατικότερες προσπάθειες ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης του κοινού. Επιπρόσθετα κρίνεται ανησυχητική η διαπίστωση για περιστατικά που εμπίπτουν στη γενικότερη κατηγορία της ανεπιθύμητης σεξουαλικής συμπεριφοράς. Ειδικότερα οι αναφορές περιστατικών διαδικτυακής αποπλάνησης – grooming, όπου ενήλικα/άγνωστα άτομα, σε κοινωνικά δίκτυα, ενθάρρυναν ανήλικα παιδιά να εμπλακούν σε δραστηριότητες σεξουαλικής φύσεως (π.χ. αποστολή φωτογραφιών σεξουαλικού περιεχομένου), καθώς επίσης και τα περιστατικά σεξουαλικής παρενόχλησης (αποστολή ή κοινοποίηση ανεπιθύμητου σχετικού περιεχομένου και σχολίων, πλαστοπροσωπία ατόμων με πρόθεση τη ζημιά στη φήμη τους, μέσω σεξουαλικής παρενόχλησης κ.λπ.) είναι σημαντικά αυξημένα. Τέλος, αξιοσημείωτο κρίνεται το γεγονός του σημαντικού αριθμού των περιστατικών σεξουαλικού εκβιασμού (sextortion), ειδικότερα κατά το πρώτο διάστημα λειτουργίας της Γραμμής. Είναι γεγονός ότι η ψηφιακή τεχνολογία και το διαδίκτυο παίζει καθοριστικό ρόλο στη ζωή κάθε πολίτη και ειδικότερα των παιδιών και των εφήβων και παρά τις σημαντικές δυνατότητες, έχει ανοίξει την πόρτα για μια σειρά από νέες μορφές σεξουαλικής παρενόχλησης, καθιστώντας τις κοινωνικές συζητήσεις γι’ αυτά τα ζητήματα πιο επίκαιρες από ποτέ. Είναι προφανές ότι όλοι και όλες έχουν δικαίωμα να αισθάνονται ασφαλείς και ελεύθεροι στον ψηφιακό χώρο και είναι πολύ σημαντικό να εργαζόμαστε όλοι και όλες μαζί για να διασφαλίσουμε ότι η διαδικτυακή σεξουαλική παρενόχληση δεν είναι αναπόφευκτο μέρος της πορείας προς την ενηλικίωση».
Υποκλοπή κωδικών
Τα πιο πρόσφατα από τα ενημερωτικά στοιχεία που δόθηκαν στον «Φ» από το Κέντρο Ασφαλούς Διαδικτύου, αφορούν το τρίτο τρίμηνο του τρέχοντος έτους (Ιούλιο μέχρι Σεπτέμβρη 2022) και καταγράφουν ότι στο διάστημα αυτό απευθύνθηκαν στη Γραμμή Βοήθειας 1480, συνολικά 797 άτομα, με τις 662 κλήσεις να αφορούν τις υπηρεσίες της Γραμμής Βοήθειας, ενώ 135 κλήσεις ήταν άσχετες με τις παρεχόμενες υπηρεσίες της Γραμμής. Η πλειοψηφία των ατόμων που κάλεσαν για βοήθεια και υποστήριξη ήταν ενήλικες σε ποσοστό 99.5% (659 άτομα), καθώς μόνο 3 ανήλικα άτομα κάτω των 18 χρησιμοποίησαν αυτό το τρίμηνο τη Γραμμή 1480 για να αναφέρουν προσωπικές δυσκολίες τους στο διαδίκτυο. Από τις 662 κλήσεις, οι 406 έγιναν από γυναίκες και κορίτσια και 256 από άνδρες και αγόρια.
Τονίζεται ότι «τα περισσότερα αιτήματα σχετίζονταν με περιστατικά ηλεκτρονικού εγκλήματος (53.17%) δηλαδή παραβίαση ιδιωτικότητας (hacking), οικονομική απάτη κ.λπ. Ιδιαίτερα αυξημένος ήταν ο αριθμός αναφορών για υποκλοπή κωδικών και παράνομη πρόσβαση στα προφίλ που ανήκαν στην ομάδα των διαδικτυακών τους φίλων που όπως φαίνεται είχαν και αυτά παραβιαστεί, όπου τους ανέφεραν ότι δεν είχαν πλέον πρόσβαση στο ηλεκτρονικό τους ταχυδρομείο (email) ή το κινητό τους και τους ζητούσαν να στείλουν τον κωδικό επαλήθευσης στο κινητό τους τηλέφωνο ώστε να τους βοηθήσουν στην ανάκτηση του λογαριασμού τους.
Ως εκ τούτου οι παραπονούμενοι προωθούσαν τον σχετικό κωδικό με αποτέλεσμα να δίνουν τη δυνατότητα πρόσβασης και παραβίασης του λογαριασμού τους». Προστίθεται ότι «στις σχετικές περιπτώσεις οι λειτουργοί της Γραμμής καθοδηγούσαν στη διαδικασία ανάκτησης των λογαριασμών μέσω σχετικής ταυτοποίησης και ενημέρωναν τους πολίτες που τηλεφωνούσαν στη Γραμμή ότι πρέπει να είναι προσεκτικοί με άγνωστα άτομα που επικοινωνούν μαζί τους ή με μηνύματα από υπηρεσίες και άλλους φορείς που ζητούν κωδικό πρόσβασης, αριθμό κοινωνικής ασφάλισης ή αριθμό πιστωτικής κάρτας. Να μην εμπιστεύονται μηνύματα που απαιτούν χρήματα, προσφέρουν δώρα κ.λπ. και να ενισχύουν τις ρυθμίσεις ασφαλείας τους.
Ένας μεγάλος αριθμός κλήσεων αυτού του τριμήνου προς τη Γραμμή αφορούσε ζητήματα ψηφιακού γραμματισμού/εκπαίδευσης κι αυτό καταδεικνύει την ανάγκη ενημέρωσης του κοινού για δεξιότητες ψηφιακού γραμματισμού. Σημαντικός αριθμός κλήσεων αφορούσαν περιστατικά διαδικτυακού εκφοβισμού καταδεικνύοντας ότι παραμένει ένα διαχρονικό πρόβλημα για το οποίο πρέπει να καταβληθούν πιο εντατικές προσπάθειες ενημέρωσης».
Η υποστήριξη σε πραγματικό χρόνο
Σύμφωνα με την Παναγιώτα Χατζηττοφή «η Γραμμή Βοήθειας και Καταγγελιών 1480 λειτουργεί από τον Μάιο 2017 και αποτελεί μέρος του δικτύου σχετικών γραμμών των Insafe και Inhope, έχοντας ως στόχο να παρέχει πληροφόρηση και συμβουλευτική υποστήριξη σε παιδιά, νέους/νέες, γονείς, εκπαιδευτικούς, αλλά και στο ευρύτερο σύνολο της κυπριακής κοινωνίας για τη χρήση των ψηφιακών τεχνολογιών και του διαδικτύου. Οι υπηρεσίες της Γραμμής παρέχονται στη βάση κατευθυντήριων γραμμών και νομοθεσιών του Εθνικού Δικαίου και είναι συνυφασμένες με τη πτυχή της ευαισθητοποίησης και της προστασίας των προσωπικών δεδομένων. Επιπρόσθετα η Γραμμή έχει διασφαλίσει την άμεση διασύνδεση με αρμόδιους φορείς στην Κύπρο (π.χ. Υποδιεύθυνση Ηλεκτρονικού Εγκλήματος της Αστυνομίας) και το εξωτερικό (π.χ. υπηρεσία Instagram, Facebook, TIK TOK), ώστε να διασφαλίζεται το κατάλληλο των διαδικασιών και δεουσών ενεργειών.
H Γραμμή Βοήθειας και Καταγγελιών 1480 έχει στόχο να διασφαλίσει ότι όλοι οι χρήστες θα μπορούν να λαμβάνουν συμβουλές και υποστήριξη από εξειδικευμένους υποστηρικτές, σε πραγματικό χρόνο. Εξειδικευμένοι λειτουργοί παρέχουν μεταξύ άλλων συμβουλές και υποστήριξη σε θέματα διαδικτυακού εκφοβισμού, διαδικτυακής απάτης, διαδικτυακής αποπλάνησης (grooming), σεξουαλικής παρενόχλησης, εκφράσεων μίσους, πολύωρης ενασχόλησης στο διαδίκτυο, προβλημάτων σε κοινωνικά δίκτυα (π.χ. ψεύτικα προφίλ, παραβίαση λογαριασμών, ακατάλληλο και επιβλαβές περιεχόμενο), τεχνικής υποστήριξης κ.λ.π. Όλοι οι πολίτες μπορούν να αποταθούν στη Γραμμή Βοήθειας και Καταγγελιών 1480 καλώντας, χωρίς χρέωση στον αριθμό 1480 (ώρες λειτουργίας: Δευτέρα – Παρασκευή, 9.00 – 13.00 και 15:00 – 18:00, και Σάββατο 10:00 – 13:00) ή αποστέλλοντας ηλεκτρονικό μήνυμα στο 1480helpline@cyearn.pi.ac.cy/1480hotline@cyearn.pi.ac.cy καθώς επίσης και μέσω ηλεκτρονικής φόρμας (<https://www.cybersafety.cy/helpline-report /> https://www.cybersafety.cy/hotlinereport) ή μέσω ηλεκτρονικής συνομιλίας (chat) (<https://www.cybersafety.cy/helpline-chat />, https://www.cybersafety.cy/hotlinechat).
«Το δεξί χέρι» της Αστυνομίας
Αξίζει να σημειωθεί ότι ο διευθυντής της Υποδιεύθυνσης Ηλεκτρονικού Εγκλήματος της Αστυνομίας αναπληρωτής Αστυνόμος Β’ Ανδρέας Αναστασιάδης μιλώντας στις 7 Νοεμβρίου 2022 στη συνεδρία της Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων της Βουλής με θέμα την αύξηση του φαινομένου της «εκδικητικής πορνογραφίας», χαρακτήρισε τους λειτουργούς του Κέντρου Ασφαλούς Διαδικτύου και της Γραμμής 1480 «δεξί χέρι της Αστυνομίας» για να τονίσει το επίπεδο συνεργασίας μεταξύ τους, αφού όπως μας είπε η κυρία Χατζηττοφή, το Κέντρο παραπέμπει απευθείας στην Αστυνομία τις περιπτώσεις αποπλάνησης ανηλίκων (grooming), παιδικής πορνογραφίας και άλλες υποθέσεις που εμπίπτουν σε νομοθεσίες που χειρίζεται η Αστυνομία».
Εμπιστοσύνη στη Γραμμή Βοήθειας 1480
Με βάση τα στοιχεία που κατέγραψε το Κέντρο Ασφαλούς Διαδικτύου, η Γραμμή Βοήθειας 1480 από την 30ή Μαΐου 2017 έως την 30ή Νοεμβρίου 2021 δέχθηκε συνολικά 4904 αναφορές για υποστήριξη και βοήθεια σε θέματα που αφορούν στην ασφαλή και υπεύθυνη αξιοποίηση του διαδικτύου. Όπως αναφέρεται, «η αυξητική τάση των αναφορών προς τη Γραμμή βεβαιώνει τη σημαντική αποδοχή και εμπιστοσύνη του κοινού προς αυτή.
Για την περίοδο 2017 – 2021 η πλειοψηφία των ατόμων που απευθύνθηκαν στη Γραμμή Βοήθειας ήταν γυναίκες και κορίτσια, με μια συνολική διαφορά 13,74% μεταξύ ανδρών και γυναικών, καταδεικνύοντας ενδεχομένως ότι τα κορίτσια και οι γυναίκες αναφέρουν προβλήματα και αναζητούν σχετική βοήθεια πιο εύκολα. Η διαπίστωση αυτή συνάδει με τα ευρήματα ότι οι Γραμμές Βοήθειας του δικτύου της Insafe λαμβάνουν διαχρονικά περισσότερες αναφορές από άτομα γένους θηλυκού. Κυρίαρχη ήταν η τηλεφωνική επικοινωνία προς τη Γραμμή για όλα τα έτη λειτουργίας της.
Η τεράστια πλειοψηφία των αναφορών (83,22%) αφορούσε τηλεφωνική επικοινωνία, ενώ πολύ λιγότερες ήταν οι αναφορές μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, φόρμας (online form) ή συνομιλίας (chat). Η πλειοψηφία των ατόμων που απευθύνθηκαν για βοήθεια και υποστήριξη, ήταν ενήλικα άτομα για όλα τα έτη λειτουργίας (93,66%). Μόνο ένα πολύ μικρό ποσοστό των αναφορών (6,34%) αφορούσε ανήλικα άτομα (έως 18 χρονών), τα οποία χρησιμοποίησαν τη Γραμμή για να αναφερθούν σε προσωπικές τους δυσκολίες στο διαδίκτυο. Σε σχέση με την ιδιότητα όσων απευθύνθηκαν για βοήθεια, μόνο ένα ποσοστό 7,88% (386) ήταν γονείς, εκπαιδευτικοί και λειτουργοί υγείας, οι οποίοι απευθύνθηκαν στην υπηρεσία για να αντιμετωπίσουν δυσκολίες που αφορούσαν σε παιδιά και εφήβους στο διαδίκτυο.
Η πλειοψηφία των ενηλίκων με ποσοστό 85,78% (4207 άτομα) στο σύνολο των ενηλίκων, απευθύνθηκαν στη Γραμμή για αιτήματα που αφορούσαν προσωπικές τους ανάγκες υποστήριξης. Σημειώνεται ωστόσο ότι ο μειωμένος αριθμός αναφορών σχετικά με δυσκολίες που αφορούν παιδιά και εφήβους, μπορεί να αποδίδεται σε διάφορους παράγοντες, όπως η απουσία ενημέρωσης των υπηρεσιών που προσφέρονται, ειδικότερα στα παιδιά, τους/τις εφήβους και τους/τις εκπαιδευτικούς, τα μειωμένα επίπεδα ψηφιακών δεξιοτήτων ανάμεσα σε πληθυσμούς μεγαλύτερης ηλικίας, η αλληλοβοήθεια μεταξύ συνομήλικων παιδιών και εφήβων, η υποστήριξη από ενήλικες που εμπιστεύονται (π.χ. γονείς, εκπαιδευτικοί). Με βάση τα στοιχεία αυτά, διαφαίνεται η ανάγκη για εντατικοποίηση των προσπαθειών του Εθνικού Κέντρου Ασφαλούς Διαδικτύου για ευρύτερη ενημέρωση των υπηρεσιών της Γραμμής σε σχολικές μονάδες, αλλά και για την ανάπτυξη κουλτούρας για αναζήτηση ατομικής υποστήριξης από άτομα κάτω των 18 ετών, από ειδικούς».
