Τι είναι η ελεύθερη βούληση; Υπάρχει; Ή ίσως είναι κάτι στο οποίοι εμείς οι άνθρωποι πιστεύουμε, ενώ στην πραγματικότητα δεν υφίσταται; Με το ζήτημα της ελεύθερης βούλησης έχουν ασχοληθεί πολλοί φιλόσοφοι, καθώς συνδέεται με την ευθύνη που έχουμε για τις πράξεις μας. Ο Ιμμάνουελ Καντ, για παράδειγμα, θεωρεί ότι οι ηθικές αρχές οι οποίες πηγάζουν από την αυτόνομη λειτουργία του ορθού λόγου μας επιτρέπουν να ελέγχουμε τις εσωτερικές μας παρορμήσεις. Γενικά όμως, η θεωρία της ελεύθερης βούλησης αναφέρει πως για να έχουμε ευθύνη οφείλουμε να λειτουργούμε ελεύθερα. Τι γνώμη έχουν όμως οι επιστήμονες;
Στο πλαίσιο του Ομίλου Φιλοσοφίας του Λυκείου Μακαρίου Γ΄ της Λάρνακας, οργανώθηκε διαδικτυακή διάλεξη του κορυφαίου νευροεπιστήμονα, Γιώργου Παξινού, με θέμα «Υπάρχει ελεύθερη βούληση;», προκειμένου τα μέλη του Ομίλου να γνωρίσουν τις σύγχρονες επιστημονικές απόψεις. Ο Γιώργος Παξινός είναι καθηγητής Ψυχολογίας και Ιατρικών Επιστημών στο Neuroscience Research Australia του Πανεπιστημίου της Νέας Νότιας Ουαλίας στο Σίδνεϊ και αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών από το 2012 και της Αυστραλιανής Ακαδημίας Επιστημών από το 2009. Αλλά είναι περισσότερο γνωστός ως ο επιστήμονας που χαρτογράφησε τον ανθρώπινο εγκέφαλο. Ως εκ τούτου, ο Γ. Παξινός ανέλυσε εμβριθώς το ζήτημα της ελεύθερης βούλησης, από την πλευρά της επιστήμης. Όπως υποστήριξε, παράγοντες όπως τα γονίδια και το περιβάλλον κινούν τα νήματα της δράσης μας, με αποτέλεσμα να είμαστε «σκλάβοι» τους. Δεν έχουμε λοιπόν την παραμικρή ευθύνη για τις πράξεις μας;
Η ευθύνη απαιτεί γνώση των περιστάσεων και των παραγόντων που καθορίζουν τις αποφάσεις μας αλλά και την απουσία εξωτερικών εξαναγκασμών. Ο άνθρωπος για να μπορεί να πράττει ελεύθερα, πρέπει να μην αποδέχεται απόψεις που ενδέχεται να επηρεάσουν την κρίση του και γενικότερα να αποστασιοποιείται από πιθανές επιδράσεις. Ή τουλάχιστον να έχει επίγνωση των παραγόντων. Μένει όμως ανεπηρέαστη η κρίση μας από παράγοντες που δεν μπορούμε να ελέγξουμε, όπως τα γονίδια και το περιβάλλον όπου γεννιόμαστε και μεγαλώνουμε;
Στη συζήτηση που ακολούθησε, οι μαθητές και οι μαθήτριες έθεσαν δύσκολα ερωτήματα υποστηρίζοντας την έννοια της ελευθερίας της βούλησης, ενώ πρότειναν λύσεις για την ανάπτυξη της. Χωρίς να θέσουν υπό αμφισβήτηση τα επιστημονικά πορίσματα, τόνισαν τον ρόλο της παιδείας, ως το σημαντικότερο βήμα προς την απελευθέρωση του ατόμου από τα δεσμά του περιβάλλοντός του.
Πολλοί μαθητές του Λυκείου Μακαρίου Γ’ Λάρνακας συμμετέχουν ενεργά στον Φιλοσοφικό Όμιλο που προωθεί το σχολείο, η συμμετοχή στον οποίο περιλαμβάνει διαλέξεις, συζητήσεις αλλά και σεμινάρια από διακεκριμένους επιστήμονες και καθηγητές Φιλοσοφίας. Η Φιλοσοφία αποτέλεσε σταθμό στη ζωή των ανθρώπων και έως σήμερα δεν έχει πάψει να αναζητά την αλήθεια και να θέτει τα πιο δύσκολα ερωτήματα. Στο μέλλον, θα ήταν ιδιαίτερα σημαντικό να ενταχθεί δυναμικά στα σχολεία ως μάθημα διδασκαλίας σε όλους τους κλάδους, καθώς και να δημιουργηθούν περισσότεροι Όμιλοι Φιλοσοφίας, ώστε οι νέοι να καλλιεργήσουν την κριτική σκέψη και τον εαυτό τους, αξιολογώντας τις πράξεις τους και συμβάλλοντας με αυτό τον τρόπο σε μία πιο δίκαιη κοινωνία.
Της Μαρίας Χατζηπαρασκευά και της Αγγελικής Αυγουστή
Μαθήτριες του Λυκείου Μακαρίου Γ΄, Λάρνακας
