#DeepNic: Χαρτογραφώντας το ιστορικό κέντρο Λευκωσίας

Η μακραίωνη ιστορία της Λευκωσίας αποτυπώνεται σε κάθε της στιγμή, σε κάθε της σημείο στην καρδιά του ιστορικού της κέντρου που αφήνει στον επισκέπτη μια αίσθηση άλλης εποχής ωραίας μα και δύσκολης. Ένα συνονθύλευμα ανθρώπινων ιστοριών, όμορφων… και άλλων, αυτών της διαίρεσης, συνθέτουν τον καμβά της και ξεδιπλώνουν την δική της αφήγηση.

Η Λευκωσία με την πλούσια ιστορία της, αναμφίβολα μπορεί να αποτελέσει ένα σημαντικό πεδίο έρευνας για την μεταμόρφωση του αστικού κέντρου στο πέρασμα των χρόνων, μέσα από τις πολιτικές εξελίξεις που έχουν συμβεί από το 1960 μέχρι κα σήμερα. Άλλωστε οι ιστορικοί σταθμοί όλη αυτή την περίοδο γύρω από το αστικό κέντρο της πρωτεύουσας άφησαν πίσω τους ανεξίτηλα σημάδια.

H ανακήρυξη της ανεξαρτησίας το 1960, οι δικοινοτικές ταραχές του 1963 -64, ο διαχωρισμός της Λευκωσίας, η τουρκική εισβολή του 1974, η μαζική χορήγηση αδειών εργασίας σε μετανάστες την δεκαετία του ’90, το άνοιγμα των οδοφραγμάτων το 2003, η οικονομική κρίση του 2013 και τα μέτρα για την πανδημία το 2020, είναι μόνο μερικοί από τους σημαντικότερους σταθμούς.

Αυτή την πορεία στο χρόνο φιλοδοξεί να αποτυπώσει το ερευνητικό πρόγραμμα DeepNic: «Deep mapping of Nicosia’s urban centre, 1960-2020», που χρηματοδοτείται από το Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας και πραγματοποιείται από το Κέντρο Αριστείας CYENS και τον Όμιλο Ιστορικού Διαλόγου και Έρευνας και το Appios Creative Studio και αφορά την πολυεπίπεδη χαρτογράφηση του αστικού κέντρου της Λευκωσίας ένθεν και ένθεν της πράσινης γραμμής, σε μια προσπάθεια συγκερασμού της ιστορικής έρευνας. Στόχος του προγράμματος είναι η διερεύνηση της εξέλιξης και της μεταμόρφωσης του αστικού κέντρου της Λευκωσίας σε τρία επίπεδα:

>>Επιχειρηματική δραστηριότητα.

>>Πολιτιστική δραστηριότητα.

>>Ανέγερση μνημείων και δημογραφία, σε συνάρτηση με σημαντικές εξελίξεις που επηρέασαν το νησί μέσα σε αυτά τα 60 χρόνια.

Για το πρόγραμμα «DeepNic» μίλησε στον «Φ» η ερευνήτρια δρ Αντιγόνη Ηρακλείδου. Αφορμή για την ερευνητική πρόταση αυτή, αποτέλεσε η ενασχόλησή της με θέματα δύσκολης ιστορίας και πολυεπίπεδης ιστορικής καταγραφής στην ερευνητική ομάδα Museum Lab του Κέντρου Αριστείας CYENS.

«Υπό την καθοδήγηση της επικεφαλούς της ομάδας, δρος Θεοπίστης Στυλιανού Λάμπερτ, τα τελευταία 3-4 χρόνια ασχολούμαι με τέτοια θέματα και πώς αυτά συνδυάζονται με νέες τεχνολογίες. Αφορμή, ακόμα, αποτέλεσε και η έρευνα και επιμέλεια της έκθεσης Λήδρα Πάλας: Χορεύοντας σε μια γραμμή που διοργανώθηκε από το Λεβέντειο Δημοτικό Μουσείο και το Κέντρο Αριστείας CYENS και εξέταζε-εξερευνούσε το ξενοδοχείο Λήδρα Πάλας ως έναν χώρο μνήμης, ιστορίας, πολιτισμού και πολιτικής και προσκαλούσε τον επισκέπτη να δει το ξενοδοχείο μέσα από τα μάτια διαφορετικών πρωταγωνιστών: φιλοξενουμένων, υπαλλήλων, αρχιτεκτόνων, καλλιτεχνών, στρατιωτών, προσωπικού των Ηνωμένων Εθνών και πολλών άλλων. Εκεί η τεχνολογία αξιοποιήθηκε για να μας βοηθήσει να αφηγηθούμε τη δύσκολη ιστορία του συγκεκριμένου κτηρίου, και της Κύπρου γενικότερα, με ένα ήπιο και καθόλου απολυταρχικό τρόπο. Η σκέψη λοιπόν ήταν να ακολουθήσουμε αυτή τη φιλοσοφία και σε μια πιο ευρεία ιστορική καταγραφή» σημειώνει.

>>Deep Mapping

Σύμφωνα με τους ερευνητές, όπως μας εξηγεί η δρ Ηρακλείδου, ο βαθύς (πολυεπίπεδος) χάρτης είναι «ταυτόχρονα μια πλατφόρμα, μια διαδικασία και ένα προϊόν. Είναι ένα περιβάλλον ενισχυμένο με εργαλεία για να φέρει τα δεδομένα σε μια ξεκάθαρη και άμεση σχέση με τον χώρο και τον χρόνο». Σε αντίθεση με τους παραδοσιακούς, αναλογικούς χάρτες, οι διαδραστικοί χάρτες οργανώνουν πολυμέσα, πολυχρονικές προοπτικές ενός τόπου –για παράδειγμα φωτογραφίες, βίντεο, κείμενα, ήχο– σε γνωστικά συναρπαστικές και προσβάσιμες χωρικές αφηγήσεις που αρχίζουν συλλογικά να επικοινωνούν την κοινωνική και οικολογική πολυπλοκότητα αυτού του τόπου.

Οι πολυεπίπεδοι χάρτες έχουν τη δυνατότητα να δίνουν στους χρήστες «άπειρα δυνατά μονοπάτια μέσω του χάρτη και τη πιθανότητα να εξερευνήσουν αμέτρητα ερωτήματα».

Σημαντικό κομμάτι του DeepNic αποτελεί λοιπόν η κατασκευή ενός διαδραστικού χάρτη που αποσκοπεί σε πιο ολιστικές ερμηνείες του χρόνου και προσφέρει χώρο για ταυτόχρονη παρουσίαση διαφορετικών αφηγήσεων, βάσει των δεδομένων που θα έχουν συλλεγεί από την έρευνα.

Η όψη, ο χαρακτήρας και η χρήση του αστικού τοπίου επηρεάζονται από πολλούς παράγοντες. Κι αυτό είναι που επιχειρεί να αναδείξει η ερευνητική ομάδα του DeepNic σε αυτό της το εγχείρημα, σημειώνοντας ότι τα σημαντικά πολιτικά και κοινωνιοοικονομικά γεγονότα που συμβαίνουν σε μια χώρα, επιδρούν και στο αστικό τοπίο, όπως αυτό καθρεφτίζεται σε διάφορα επίπεδα. «Και επιχειρούμε να εξετάσουμε και να τεκμηριώσουμε αυτό το ερώτημα μέσω της μελέτης της επιχειρηματικής δραστηριότητας, της δημογραφίας και της ανέγερσης μνημείων. Υπάρχουν βέβαια και άλλα επίπεδα, απλώς λόγω χρόνου έπρεπε στη συγκεκριμένη περίπτωση να γίνει επιλογή» εξηγεί η δρ Ηρακλείδου.

Τα σημεία ενδιαφέροντος

Για τους σκοπούς της έρευνας, η ομάδα του DeepNic, έθεσε 10 σημεία ενδιαφέροντος, τα οποία αντανακλούν την αλλαγή του αστικού κέντρου και οπτικά με στόχο να είναι ορατή και στον διαδραστικό χάρτη που δημιουργεί, η απεικόνιση της αλλαγής στο τοπίο μέσα από το οπτικοακουστικό υλικό που συλλέγει. Μερικά από αυτά τα σημεία είναι η Πλατεία Ελευθερίας, η Πλατεία Φανερωμένης, οι οδοί Λήδρας και Ονασαγόρου, η πλατεία Σεράι, η οδός Ερμού.

Η επιλογή των σημείων ενδιαφέροντος, έγινε με βάση τα γεγονότα που θεωρούνται σταθμοί στην πορεία της σύγχρονης ιστορίας της Κύπρου και ειδικότερα της Λευκωσίας ως πρωτεύουσας. Τα πιο προφανή ορόσημα που έθεσε στο επίκεντρο της η ομάδα, είναι η ανακήρυξη της ανεξαρτησίας το 1960 που σχετίζεται με τη μετάβαση της χώρας από ένα αποικιοκρατικό σε ένα κυρίαρχο καθεστώς∙ οι δικοινοτικές ταραχές του 1963-1964 και ο πόλεμος του 1974. Πέρα από αυτά, όμως, θεωρήσαμε ότι η σύγχρονη ιστορία του νησιού έχει σημαδευτεί και από άλλα ορόσημα όπως η δικοινοτική συνεργασία Ακκιντζί-Δημητριάδη και το Nicosia Master Plan, η ανακήρυξη του παράνομου καθεστώτος το 1983, ο νόμος για την εργοδότηση ατόμων από τρίτες χώρες στις αρχές της δεκαετίας του 1990, η διάνοιξη των οδοφραγμάτων το 2003, η είσοδος της χώρας στην ΕΕ , η οικονομική κρίση του 2013, και βέβαια η πανδημία του 2020. Πρόκειται για γεγονότα που φαίνεται να επηρέασαν και τις δύο κοινότητες σημαντικά, και σε αρκετά επίπεδα.

Εθνοτικός διαχωρισμός μετά το 1964

Καθώς η ερευνητική διαδικασία εξελίσσεται, προκύπτουν και οι πρώτες ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις από την ομάδα τις οποίες θελήσαμε να μάθουμε από την δρα Ηρακλείδου. Μια από τις πρώτες παρατηρήσεις, ίσως και από τις πιο προφανείς, είναι ότι ενώ στις αρχές του 1960 το κέντρο της Λευκωσίας χρησιμοποιείται από όλες τις κοινότητες, αυτό αλλάζει μετά τις διακοινοτικές ταραχές και τη δημιουργία τουρκοκυπριακών θυλάκων. Και στη Λευκωσία ο διαχωρισμός ήταν ιδιαίτερα έντονος αφού 12.500 περίπου Τ/Κ στριμώχτηκαν στις τουρκικές συνοικίες της Λευκωσίας.

Εξάλλου η χάραξη της πράσινης γραμμής το 1964 εδραίωσε τρόπον τινά τον εθνικό διαχωρισμό μεταξύ των κοινοτήτων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, το πολυτελές ξενοδοχείο Λήδρα Πάλας, στην καρδιά της Λευκωσίας, το οποίο από ένα κοσμοπολίτικο μέρος όπου σύχναζαν άτομα από όλες τις κοινότητες, μετατρέπεται μετά το 1964 σε ένα ελληνοκεντρικό σημείο.

Οι δεκαετίες του 1960 και 1970 σημαδεύονται επίσης και από μεγάλα μεταναστευτικά κύματα Κυπρίων προς τις χώρες του εξωτερικού λόγω της αβέβαιης πολιτικής κατάστασης και της ψηλής ανεργίας. Οι αλλαγές του δημογραφικού χάρτη, ωστόσο, επηρεάζονται και από την επιχειρηματική δραστηριότητα αφού λόγω του εθνικού διαχωρισμού, δημιουργήθηκαν κενά στις θέσεις εργασίας που έπρεπε να πληρωθούν και έτσι δόθηκαν διευκολύνσεις σε Τούρκους υπηκόους να εγκατασταθούν στο βόρειο μέρος του νησιού. Όσον αφορά την επιχειρηματική δραστηριότητα για παράδειγμα, αυτή αυξήθηκε σημαντικά μετά το 2003, λόγω της διάνοιξης των οδοφραγμάτων, ειδικά αυτού στην οδό Λήδρας το 2008.

Πεδίο αντικρουόμενων ιστορικών αφηγήσεων

Η Λευκωσία, στο πέρασμα των χρόνων, εκτός από τις αλλαγές που δέχθηκε στον αστικό ιστό της, αποτελεί κι ένα πεδίο αντικρουόμενων ιστορικών αφηγήσεων. Κι ένα ερώτημα που κλήθηκε να απαντήσει η δρ Αντιγόνη Ηρακλείδου, είναι πως θα μπορούσε να επιτευχθεί ο συγκερασμός τους μέσα από το ερευνητικό πρόγραμμα «DeepNic». Αυτό που σημειώνει είναι πως με την παράθεση πολλών και διαφορετικών πληροφοριών σε μια πλατφόρμα, να επιτρέπεται στον χρήστη να εξάγει τα δικά του συμπεράσματα και να κάνει τις δικές του συγκρίσεις χωρίς να επιβάλλεται η άποψη των ίδιων των ερευνητών.

Το ερευνητικό πλάνο

Το ερευνητικό πρόγραμμα DeepNic, φιλοδοξεί να συλλέξει πληροφορίες που αφορούν τον όγκο και τα είδη της επιχειρηματικής δραστηριότητας, τον ρόλο του φύλου στην επιχειρηματική δραστηριότητα, τις δημογραφικές μεταβολές που σημειώνονται στο αστικό κέντρο, την ανέγερση μνημείων και χώρων μνήμης και τη χρήση του δημόσιου χώρου και το πώς όλα αυτά σχετίζονται και σε ποιο βαθμό με τα γεγονότα σταθμούς στην ιστορία της Λευκωσίας και της Κύπρου. Η έρευνα θα οδηγήσει στη δημοσίευση επιστημονικών άρθρων και θα παρουσιαστεί σε ακαδημαϊκά συνέδρια αλλά θα χρησιμοποιηθεί επίσης για την παραγωγή εκπαιδευτικού υλικού για τη διδασκαλία της ιστορίας στις δύο κοινότητες, και τη διαμόρφωση ξεναγήσεων για την ανάδειξη της ιστορίας του αστικού κέντρου.

Τόσο τα αποτελέσματα της έρευνας όσο και ο διαδραστικός χάρτης που θα κατασκευαστεί θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τη μελλοντική ανάπτυξη της πόλης. Έχοντας τη δυνατότητα να διακρίνουν σημεία ενδιαφέροντος, τον δημογραφικό χαρακτήρα μιας περιοχής ή τις επιπτώσεις του gentrification –για να αναφέρουμε μερικά παραδείγματα– οι τοπικές και κεντρικές αρχές θα μπορούσαν να είναι σε θέση να λαμβάνουν πιο ενημερωμένες αποφάσεις για τη δημοτική διοίκηση, τον πολεοδομικό σχεδιασμό, τις πολιτιστικές και δημιουργικές βιομηχανικές; πολιτικές, στρατηγική πολιτιστικού τουρισμού και πολιτικές ένταξης.

Όσον αφορά τον τουρισμό, ο διαδραστικός χάρτης του DeepNic θα μπορούσε να γίνει ένα χρήσιμο εργαλείο για τους τουρίστες που επισκέπτονται την πόλη καθώς μπορεί να είναι συμβατός για σύνδεση με τα σημεία πληροφόρησης του iNicosia, του ψηφιακού δίδυμου της Λευκωσίας που αποτελεί και το μεγάλο project του CYENS. Επίσης η δημιουργία νέας ιστορικής γνώσης και η διάδοση αυτής της γνώσης σε διάφορες ομάδες πληθυσμού, συμπεριλαμβανομένων των σχολείων, μπορεί να συμβάλει στην κριτική μελέτη της ιστορίας της Λευκωσίας, ενασχόληση με κοινωνικά ζητήματα όπως ανισότητες, έλλειψη εκπαίδευση, έλλειψη πολιτικών ένταξης, κοινωνική συνοχή και αμοιβαία κατανόηση.

Πρόσκληση σε Λευκωσιάτες και μη!

Μια τέτοια ερευνητική προσπάθεια που αφορά τον αστικό ιστό, αφορά και τους ανθρώπους που αλληλεπιδρούν στην πόλη και μπορούν να αποτελέσουν ένα σημαντικό συστατικό στοιχείο στην περεταίρω εξέλιξη της έρευνας, προσθέτοντας μικρά αλλά ιδιαίτερα σημαντικά κομμάτια στο πάζλ. Είναι οι άνθρωποι που έζησαν και ζουν στην πόλη και μπορούν να ανοίξουν τα ντουλάπια τους και να ανασύρουν φωτογραφίες από τα άλμπουμ τους και να συμβάλουν στην οπτικοακουστική συλλογή του υλικού του ερευνητικού προγράμματος.

Για το σκοπό αυτό οι ερευνητές του DeepNic διοργανώνουν ένα τριήμερο συλλογής πληροφοριών από τις 24 έως τις 27 Μαΐου, κατά το οποίο καλεί τον κόσμο της Λευκωσίας να φέρει τις φωτογραφίες που έχει από την εντός των τειχών Λευκωσία, για ψηφιοποίηση και χρήση του υλικού στον διαδραστικό χάρτη που θα δημιουργηθεί. Το τριήμερο θα στεγαστεί στο Home for Cooperation (στις 24 Μαΐου) και στο Κέντρο Αριστείας CYENS (25-27 Μαϊου).