Αποτύπωμα ελληνικό στο πέρασμα των αιώνων: Η διαχρονικότητα και οικουμενικότητα της Γλώσσας – Ανάλυση του καθηγητή Γεώργιου Ξενή για τις ιστορικές περιόδους εξωστρέφειας και άσκησης επιρροής

Η ηλικία της; 4.000 χρόνια! Τα χαρακτηριστικά της στοιχεία; Η διαχρονικότητα, η συνέχειά της καθώς και η οικουμενικότητα που διαθέτει. Ο ρόλος της ακόμα και στην επιβίωση του Έθνους, σημαντικός, ποιοτικός, ξεχωριστός! Ένα ιστορικό, αδιαμφισβήτητο αποτύπωμα ιστορίας που δεν ξεθώριασε στο πέρασμα των αιώνων.

Ο λόγος για την ελληνική γλώσσα που γράφεται για 35 αιώνες και ομιλείται για 40 αιώνες, που έδωσε ρίζες σε τόσες άλλες και που ταυτίστηκε με σημαντικές περιόδους της παγκόσμιας ιστορίας.

Ο Φεβρουάριος, μπορεί να πει κάποιος, πως είναι ο μήνας της. Ιδιαίτερα τώρα, που η UNESCO αποφάσισε να καθιερώσει «Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας», η οποία θα τιμάται στις 9 Φεβρουαρίου, ημέρα μνήμης του εθνικού ποιητή Διονύσιου Σολωμού.

Η θέση της ελληνικής γλώσσας στο παγκόσμιο ιστορικό και πολιτισμικό τοπίο, σκιαγραφήθηκε με τον πιο δυνατό και κατανοητό για το πολυπληθές κοινό που ξεχείλισε την αίθουσα στην πρόσφατη εκδήλωση για τον πρώτο εορτασμό της Παγκόσμιας Ημέρας Ελληνικής Γλώσσας στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, από τον καθηγητή και πρόεδρο του Τμήματος Κλασικών Σπουδών και Φιλοσοφίας, Γεώργιο Ξενή.

Πέντε βασικές περίοδοι, στις οποίες η ελληνική γλώσσα άφησε το στίγμα της, αναπτύχθηκε ακόμη περισσότερο και άσκησε επιρροή σε λαούς που κατέκτησαν όλα τα μήκη και πλάτη της υφηλίου, τέθηκαν επί τάπητος από τον καθηγητή Γ. Ξενή.

Όπως ανέλυσε, οι φάσεις αυτές είναι: Η αρχαιότητα, η περίοδος του Μεγάλου Αλεξάνδρου και των ελληνιστικών χρόνων, η Ρώμη και ο Χριστιανισμός, το Βυζάντιο και η Αναγέννηση.

Αρχαιότητα

Για την αρχαιότητα –η οποία τοποθετήθηκε χρονικά από τα μέσα του 9^ου αιώνα έως το τέλος του 4^ου αιώνα π.Χ.– ο κ. Ξενής ανέφερε ότι πρόκειται για μία καθοριστική φάση για την απήχηση που θα αναπτύξει η ελληνική, διότι την εξόπλισε εξοπλίζει με δύο πολύτιμα στοιχεία: Την τεχνολογία γραφής, το περίφημο ελληνικό αλφάβητο με τις παραλλαγές του και με την πλούσια γραμματεία που θέτει, με απαράμιλλη καλλιέπεια, ζητήματα πανανθρώπινου ενδιαφέροντος και τα αναλύει με εντυπωσιακή διεισδυτικότητα. «Το ότι αρκετά νωρίς στην ιστορία και πριν από πολλές άλλες γλώσσες εξοπλίζεται η ελληνική με σημαντικότατη γραμματεία και με γραπτή παράδοση αποτελεί πραγματικά το θεμέλιο πάνω στο οποίο οικοδομήθηκαν οι ευοίωνες προοπτικές για τη μεγάλη επιτυχία της ανάμεσα σε ξένους λαούς», επεσήμανε χαρακτηριστικά ο καθηγητής.

Ελληνιστικοί χρόνοι

Συνέχισε, αναλύοντας πως η εξωστρέφεια της ελληνικής γλώσσας υλοποιείται προς ανατολάς, χάρη στον Μέγα Αλέξανδρο και τα ελληνιστικά βασίλεια, κατά τους τρεις τελευταίους προχριστιανικούς αιώνες. Πρόκειται για τη δεύτερη φάση, όπου μέσω του Μεγάλου Αλεξάνδρου, η ελληνική γλώσσα μεταφέρεται σε περιοχές που ανήκαν στην Περσική Αυτοκρατορία. Σύμφωνα με τον κ. Ξενή, η γλώσσα μας σε αυτή τη φάση καθίσταται η κοινή γλώσσα επικοινωνίας, η lingua franca,που επιτρέπει τη συνεννόηση ανάμεσα σε αλλογλώσσους λαούς σε μια αχανή επικράτεια. Αιγύπτιοι, Σύροι, Φοίνικες, Πέρσες και άλλοι, μαθαίνουν την ελληνική ως δεύτερη γλώσσα, ενώ οι Ιουδαίοι της Πτολεμαϊκής Αιγύπτου ελληνοφωνούν πλήρως.

Ρωμαϊκή περίοδος και χριστιανισμός

Για την τρίτη φάση «Ρώμη και Χριστιανισμός», ο κ. Ξενής ανέφερε πως πρόκειται για φάση κατά την οποία η εξωστρέφεια της ελληνικής γλώσσας «εκδηλώνεται προς δυσμάς, χάρη σε μια ξένη δύναμη. Στην προηγούμενη φάση οι Έλληνες ήταν κατακτητές, στην τωρινή φάση είναι κατακτημένοι. Ποια θα είναι άραγε η τύχη της ελληνικής γλώσσας σε συνθήκες πολιτικής υποταγής; Οι Ρωμαίοι, αν και πολιτικά κατακτούν τον ελληνικό κόσμο, πολιτιστικά κατακτώνται από τον ελληνικό κόσμο, τουλάχιστον στις αρχές. Ο δικός τους ποιητής, ο Οράτιος (65–8 π.Χ., «Επιστολές» 2.1.156-7) διατυπώνει τους περίφημους στίχους: “Η κατακτηθείσα Ελλάδα κατέκτησε τον άγριο νικητή της και εισήγαγε τις τέχνες στο αγροίκο Λάτιο!”».

H ελληνική γλώσσα, στην περίοδο της ρωμαϊκής κυριαρχίας, διατηρεί την ισχυρή της θέση, όχι μόνον μεταξύ των Ελλήνων αλλά και σε δύο άλλα επίπεδα: Παραμένει ως lingua franca, όπως στην ελληνιστική εποχή, της ανατολικής πλευράς της αυτοκρατορίας, μη εκτοπισθείσα από τη λατινική, αλλά και παραμένει ως γλώσσα υψηλής παιδείας, συνδεδεμένη με την ένδοξη ελληνική γραμματεία της πρώτης φάσης.

Σύμφωνα με τον καθηγητή, ο βαθμός στον οποίο οι Ρωμαίοι αριστοκράτες εξοικειώνονται και ταυτίζονται με την ελληνική γλώσσα, σε πολλές, μάλιστα, μορφές της, αποκαλύπτεται χαρακτηριστικά από τον Ρωμαίο αυτοκράτορα Κλαύδιο (41-54 μ.Χ.), ο οποίος, κατά τον Σουητώνιο, «έδινε εξίσου μεγάλη προσοχή και στα ελληνικά γράμματα, δραττόμενος πάσης ευκαιρίας να δηλώνει την εκτίμησή του για την ελληνική γλώσσα και την υπεροχή της. Σε έναν, μάλιστα, ξένο που μιλούσε με άνεση τόσο τα ελληνικά όσο και τα λατινικά, είπε: “Αφού είσαι γνώστης και των δύο γλωσσών ΜΑΣ” (Σουητώνιος Claud. 42.1 utroque … sermone nostro). Δηλαδή, ο Ρωμαίος αυτοκράτορας αντιμετωπίζει τα ελληνικά όχι ως γλώσσα “των άλλων”, αλλά ως κάτι που ανήκει στο “εμείς” της αυτοκρατορικής/ ρωμαϊκής ελίτ».

Η ρωμαϊκή περίοδος περιλαμβάνει ακόμη ένα κοσμοϊστορικό γεγονός, το οποίο, επίσης, διαποτίστηκε από την ελληνική γλώσσα και παιδεία, τη δημιουργία και ανάπτυξη της χριστιανικής θρησκείας.

Βυζαντινή περίοδος και Αναγέννηση 

Στην τέταρτη φάση, ο κ. Ξενής σημειώνει πως η πλήρης κατίσχυση της ελληνικής στο εσωτερικό του Βυζαντίου μπορεί θαυμάσια να συσχετιστεί με τη μεγάλη εξωστρέφεια που αναπτύσσει προς ένα νέο σύνολο λαών. Κατά τη βυζαντινή περίοδο, πολλοί λαοί και κοινότητες έρχονται σε επαφή με την ελληνική γλώσσα: Κόπτες, Σύροι, Αρμένιοι, Γεωργιανοί, Σλάβοι, Άραβες χριστιανοί. Αξιοποιούν την ελληνική κατά τρεις κυρίως τρόπους. Πρώτον, όπως είχε γίνει και πριν πολλούς αιώνες με Ετρούσκους Ρωμαίους, Κάρες, Λυκίους, κάποιοι από αυτούς τους λαούς προσλαμβάνουν στοιχεία από την τεχνολογία της γραφής της, για να διαμορφώσουν τα δικά τους αλφάβητα. Έτσι, προκύπτει το κοπτικό αλφάβητο, το κυριλλικό, το γλαγολιτικό. Επίσης, οι λαοί αυτοί αντλούν από το λεξιλόγιο της ελληνικής, για να εμπλουτίσουν τις γλώσσες τους. Και τρίτον, επιδίδονται σε ένα πελώριο μεταφραστικό έργο που μεταφέρει στις δικές τους γλώσσες την ελληνόγλωσση χριστιανική γραμματεία. Μάλιστα, σε ορισμένες περιπτώσεις, οι μεταφράσεις αυτές αποτελούν την απαρχή της γραμματειακής παράδοσης στους λαούς αυτούς.

Κατά την περίοδο της Αναγέννησης και του ουμανιστικού κινήματος, όταν οι διανοούμενοι έχουν δυσφορήσει με το πολιτισμικό κλίμα του Μεσαίωνα, η αρχαία ελληνική γλώσσα και γραμματεία επανέρχεται δυναμικά στην Ιταλία ως γλώσσα παιδείας, μετά από διακοπή περίπου 800 ετών. Από την Ιταλία επεκτείνεται η διδασκαλία της αρχαίας ελληνικής και στην υπόλοιπη Ευρώπη κατά τους επόμενους δύο αιώνες. Η διάχυση, μάλιστα, της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και σκέψης επιταχύνεται εντυπωσιακά και γίνεται με περισσότερη ακρίβεια λόγω του ότι υπάρχει πλέον η τεχνολογία της τυπογραφίας.

Τα πιο πάνω, ενδιαφέροντα σημεία, αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο της μεγαλειώδους εκδήλωσης που πραγματοποιήθηκε στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, από την πρεσβεία της Ελλάδος και σε συνεργασία με το ακαδημαϊκό ίδρυμα, το υπουργείο Παιδείας και την Αρχιεπισκοπή και τελούσε υπό την αιγίδα του Προέδρου της Δημοκρατίας, Νίκου Χριστοδουλίδη.