Αδιαφάνεια στο κόστος, απευθείας ανάθεση έργου και πολλά αλλά σοβαρά ζητήματα καταλογίζει η Ελεγκτική Υπηρεσία στο υφυπουργείο Έρευνας, Καινοτομίας και Ψηφιακής Πολιτικής για τον «Ψηφιακό Πολίτη».
Σε έκθεση με τίτλο «Έλεγχος του έργου “Ψηφιακός Πολίτης”» η Ελεγκτική Υπηρεσία υποδεικνύει αδιαφάνεια σε ό,τι αφορά στη σύμβαση του έργου, αδιαφάνεια σε ό,τι αφορά στο κόστος της σύμβασης, έναρξη εργασιών πριν από τον έλεγχο νομιμότητας από πλευράς Νομικής Υπηρεσίας αλλά και πριν, ακόμη, από την υπογραφή του μνημονίου Κύπρου – Ελλάδος, επιπρόσθετες δαπάνες από τα €1,5 εκατ. του έργου, αδιαφάνεια ως προς το κόστος φιλοξενίας της εφαρμογής, μιας κρίσιμης κρατικής υποδομής της Κύπρου, την τεχνική εποπτεία της οποίας κατέχει η Ελλάδα.
Συγκεκριμένα διαπιστώνει:
Α) Απευθείας ανάθεση. Αδιαφάνεια σε ό,τι αφορά στη σύμβαση του έργου, το οποίο ανατέθηκε κατόπιν υπογραφής μνημονίου στο Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης της Ελλάδας και κατ’ επέκταση στον ιδιώτη ανάδοχο του αντίστοιχου ελληνικού έργου (gov.gr). «Η Υπηρεσία μας εκφράζει την ανησυχία γενικότερα, να μην εξελιχθούν τέτοιου είδους διακρατικές συμφωνίες ως «έξυπνοι» τρόποι παράκαμψης των διαδικασιών που προβλέπονται για δημόσιες συμβάσεις.
Β) Έλλειψη διαφάνειας στο κόστος της Σύμβασης. Το συνολικό κόστος της Σύμβασης ανέρχεται σε €1,7 εκατ. Από αυτά, τα €1,5 εκατ. για να δοθούν από την Κύπρο για τη δημιουργία της εφαρμογής του Ψηφιακού Πολίτη και οι €200.000 για να δοθούν από την Ελλάδα για την ενσωμάτωση ηλεκτρονικής υπογραφής και ταυτότητας στο υφιστάμενο τους ηλεκτρονικό πορτοφόλι «gov.gr wallet», όπου η Κύπρος θα παρέχει την τεχνογνωσία. «Ωστόσο, για το ποσό του €1,5 εκατ. το οποίο θα καταβάλει η Κύπρος καθώς και για τις επιμέρους δραστηριότητες δεν υπήρχε εκτίμηση κόστους ή λεπτομερής κοστολόγηση κατά την υπογραφή της Σύμβασης».
Γ) Ζητήματα διαφάνειας και αξιολόγησης κόστους. Η έλλειψη στοιχείων για το κόστος ανάπτυξης του «gov.gr wallet» στην Ελλάδα καθιστά δύσκολη την εκτίμηση του πραγματικού οικονομικού οφέλους για την Κύπρο μέσω της υπό αναφορά διαδικασίας, η οποία θα καταβάλει έως €1,5 εκατ. για την εφαρμογή «Ψηφιακός Πολίτης».
Δ) Ο έλεγχος νομιμότητας έγινε μετά την έναρξη των εργασιών και λίγο πριν την υπογραφή της σύμβασης. «Η τελική γνωμάτευση (σ.σ. νομιμότητας) δόθηκε με επιστολή της Νομικής Υπηρεσίας τρεις μέρες πριν την υπογραφή της Σύμβασης, με την οποία έκρινε τελικά ως καταλληλότερη νομική βάση το άρθρο 39(4) της ίδιας Οδηγίας, που επιτρέπει διακρατική συνεργασία μεταξύ αναθετουσών αρχών».
Ε) Έναρξη εργασιών πριν από την υπογραφή του Μνημονίου. Παρά το γεγονός ότι το Μνημόνιο Συνεργασίας με την Ελλάδα υπογράφηκε τον Ιούνιο 2024 και η επίσημη Σύμβαση τον Οκτώβριο 2024, στοιχεία από την αλληλογραφία που εντοπίσαμε στο ηλεκτρονικό σύστημα αρχειοθέτησης του Υφυπουργείου δείχνουν ότι οι εργασίες για τον «Ψηφιακό Πολίτη» είχαν ξεκινήσει ήδη από τον Μάρτιο 2024.
Στ) Αδιαφάνεια για την φιλοξενία της εφαρμογής – Υπό την εποπτεία της Ελλάδας μια κρίσιμη κρατική υποδομή. Η υλοποίηση του «Ψηφιακού Πολίτη» ανατέθηκε απευθείας στον ίδιο ανάδοχο που ανέπτυξε την αντίστοιχη εφαρμογή στην Ελλάδα, καθορίζοντας εκ των πραγμάτων τη φιλοξενία της εφαρμογής στο ίδιο υπολογιστικό νέφος (cloud), χωρίς να έχει προηγηθεί αξιολόγηση από το Υφυπουργείο για την καταλληλότερη επιλογή φιλοξενίας, σύμφωνα με τις πολιτικές του για το είδος των δεδομένων που διαχειρίζεται και τις απαιτήσεις ασφάλειας και προστασίας προσωπικών δεδομένων.
Επιπλέον, η τεχνική εποπτεία ασκείται από την Ελλάδα, ενώ το Υφυπουργείο λαμβάνει μόνο τα αποτελέσματα των ελέγχων, γεγονός που δεν διασφαλίζει πλήρη τεχνική εποπτεία και ευθύνη της κυπριακής πλευράς για την κρίσιμη κρατική ψηφιακή υποδομή. Στην έλλειψη διαφάνειας περιλαμβάνεται και το ότι δεν υπάρχουν στοιχεία για το κόστος φιλοξενίας.
Ζ) Παρατηρήσεις σχετικά με τη στρατηγική για το Ευρωπαϊκό Ψηφιακό Πορτοφόλι. Το Υφυπουργείο ξεκίνησε την προσπάθεια με το «Εθνικό Πορτοφόλι» (το οποίο τελικά εγκαταλείφθηκε με ό,τι αυτό συνεπάγεται σε χρόνο και κόστος), τώρα εφαρμόζει τον Ψηφιακό Πολίτη (σε στάδια) και στο άμεσο μέλλον θα πρέπει να υλοποιήσει τον Ευρωπαϊκό Ψηφιακό Πολίτη.
Εύλογα τίθεται επομένως το ερώτημα κατά πόσο οι ενέργειες που γίνονται σήμερα όσον αφορά στον Ψηφιακό Πολίτη θα αποτελέσουν χρήσιμο όχημα για τη μετάβαση στο Ευρωπαϊκό Ψηφιακό Πορτοφόλι, ή θα πρέπει η προσπάθεια για το Ευρωπαϊκό Ψηφιακό Πορτοφόλι ουσιαστικά να ξεκινήσει από την αρχή.
Το Υφυπουργείο εκφράζει την πεποίθηση ότι το Ευρωπαϊκό Ψηφιακό Πορτοφόλι δεν θα αναιρέσει τη χρησιμότητα του Ψηφιακού Πολίτη, και πιο συγκεκριμένα τη χρησιμότητα του για διάφορα έγγραφα σε εθνικό μόνο επίπεδο, όπως το ΜΟΤ, την κάρτα φιλάθλου και εισιτήρια αγώνων.
Η) Πρόσθετες δαπάνες για το έργο. Το τελικό συνολικό κόστος υλοποίησης του έργου «Ψηφιακός Πολίτης» αναμένεται να υπερβεί το μέγιστο ποσό των €1,5 εκατ. που αφορά στην υπό εξέταση Σύμβαση, καθώς περιλαμβάνει πρόσθετες δαπάνες, όπως €156.000 για διαχείριση έργου από ιδιωτική εταιρεία, €3.200 για διασύνδεση της εφαρμογής με το Τμήμα Οδικών Μεταφορών, €267.832 για προωθητικές εκστρατείες και €12.503 για προμήθεια QR-Code Scanners για τα Κέντρα Εξυπηρέτησης Πολίτη (ΚΕΠ) / Κέντρα Πολίτη (ΚΕΠΟ). Αυτά τα κόστη δεν ελέγχθηκαν περαιτέρω, καθώς δεν αποτελούν αντικείμενο του παρόντος ελέγχου.
Η διακρατική συνεργασία
Η υλοποίηση του έργου, επισημαίνει η Ελεγκτική Υπηρεσία, πραγματοποιήθηκε μέσω Μνημονίου Συνεργασίας και Σύμβασης μεταξύ της Κυπριακής Δημοκρατίας και της Ελληνικής Δημοκρατίας, με νομική βάση το άρθρο 39(4) της Οδηγίας 2014/24/ΕΕ. Η υλοποίηση ανατέθηκε από το αρμόδιο Υπουργείο της Ελλάδας, στον υφιστάμενο ιδιώτη ανάδοχο του αντίστοιχου ελληνικού έργου (gov.gr), μέσω διαδικασίας διαπραγμάτευσης.
Η Υπηρεσία μας δεν είχε αρμοδιότητα να εξετάσει τις διαδικασίες που ακολουθήθηκαν από μέρους του αρμόδιου Υπουργείου στην Ελλάδα. Όμως, η επιλογή της συγκεκριμένης διαδικασίας, σε χρόνο μεταγενέστερο της υλοποίησης του ελληνικού έργου και χωρίς προηγούμενο κοινό σχεδιασμό και κοινή προκήρυξη από τα δύο κράτη, προκαλεί ερωτήματα κατά πόσο η συγκεκριμένη διαδικασία υπηρέτησε τις αρχές της διαφάνειας και της ίσης μεταχείρισης των υποψήφιων οικονομικών φορέων.
«Χωρίς να υπάρχει από την Υπηρεσία μας δυνατότητα ελέγχου των διαδικασιών ανάθεσης από την Ελληνική Δημοκρατία στο συγκεκριμένο ανάδοχο, εκφράζεται ο προβληματισμός ως προς το κατά πόσο η συγκεκριμένη διαδικασία υπηρετεί πλήρως τις αρχές διαφάνειας και ίσης μεταχείρισης των οικονομικών φορέων αφού δεν έγιναν έγκαιρα ενέργειες για συνεργασία των δύο κρατών», αναφέρεται.
Παρότι η συνεργασία μεταξύ κρατών μελών, συνεχίζει η Ελεγκτική, μπορεί να επιφέρει οφέλη κυρίως μέσω της ανταλλαγής τεχνογνωσίας, η Υπηρεσία μας επισημαίνει ότι τέτοιου είδους συμφωνίες δεν μπορεί να λειτουργούν ως μηχανισμός έμμεσης παράκαμψης των διαδικασιών δημοσίων συμβάσεων, με κίνδυνο την ευνοϊκή μεταχείριση συγκεκριμένων οικονομικών φορέων.
Επίσης σημειώνουμε ότι παρόλο που τέτοια προσέγγιση προσδίδει κάποια ταχύτητα στα αρχικά στάδια της υλοποίησης (αφού εφαρμόζεται μία «έτοιμη» λύση), στην πορεία μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρή δυσκινησία ή/και δυσανάλογη εξάρτηση αφού η Κυπριακή Δημοκρατία δεν έχει άμεση επαφή με τον ιδιώτη ανάδοχο.
Τι είναι η εφαρμογή Ψηφιακός Πολίτης
Ο “Ψηφιακός Πολίτης” είναι η επίσημη εφαρμογή για κινητές συσκευές (mobile application) της Κυπριακής Κυβέρνησης, μέσω της οποίας ο πολίτης μπορεί να δημιουργήσει και να διατηρεί σε ψηφιακή μορφή επίσημα έγγραφα πλήρως ισάξια με τα έντυπα έγγραφα, για κάθε νόμιμη χρήση εντός της ΚΔ.
Σημειώνεται ότι τα ψηφιακά έγγραφα που δημιουργούνται μέσω της εφαρμογής δεν αποτελούν διεθνή ταξιδιωτικά έγγραφα. Από τις 5 Δεκεμβρίου 2024, η εφαρμογή «Ψηφιακός Πολίτης» διατίθεται στις πλατφόρμες διαδικτύου Google Play και Apple Store. Στην παρούσα φάση, οι πολίτες μπορούν να εκδώσουν και να αποθηκεύσουν στην εφαρμογή το Δελτίο Ταυτότητας, την Άδεια Οδήγησης, το Πιστοποιητικό Καταλληλότητας Οχήματος (MOT) και την Κάρτα Φιλάθλου.
Θέμα: Από το Ψηφιακό Πορτοφόλι στον Ψηφιακό Πολίτη
Η προσπάθεια για την υλοποίηση του Εθνικού Πορτοφολιού της Κύπρου δεν τελεσφόρησε, καθώς το Υφυπουργείο ανέθεσε προφορικά και χωρίς τις προβλεπόμενες διαδικασίες τη δημιουργία του σε ιδιωτικές εταιρείες και το Πανεπιστήμιο Κύπρου.
Η Ελεγκτική Υπηρεσία είχε εντοπίσει απευθείας αναθέσεις, αδιαφανείς διαδικασίες και ένα ενδεχόμενο οικονομικό βάρος για το δημόσιο, το οποίο εκτιμάται σε €1.373.544 + ΦΠΑ. Αυτό το ποσό αφορά πληρωμές που διεκδικούν οι συγκεκριμένες εταιρείες μέσω των δικηγόρων τους, για εργασίες που, όπως ισχυρίζονται, είχαν εκτελέσει.
Επίσης, η συμμετοχή της Κύπρου σε συγχρηματοδοτούμενο ευρωπαϊκό έργο διακόπηκε, καθώς η χώρα δεν τήρησε τις προβλεπόμενες διαδικασίες, ως αναλυτικά καταγράφηκαν στην προηγούμενη σχετική με το θέμα Ειδική Έκθεση της Υπηρεσίας μας με αρ. ΥΦΕΚΨΠ/02/2024.
Στη συνέχεια το Υφυπουργείο προχώρησε στην ανάπτυξη της εφαρμογής του “Ψηφιακού Πολίτη”, μέσω Σύμβασης η οποία υπογράφτηκε μεταξύ του Υφυπουργείου και του Υπουργείου της Ελλάδας με συνολικό κόστος μέχρι €1,5 εκατ. για την κυπριακή πλευρά και μέχρι €200.000 για την ελληνική. Ωστόσο, παρόλο που η Σύμβαση υπογράφηκε μεταξύ των προαναφερόμενων δυο μερών, η υλοποίηση γίνεται από τον ίδιο ανάδοχο (ιδιώτη) που υλοποίησε το αντίστοιχο έργο στην Ελλάδα το οποίο ονομάζεται “gov.gr wallet”.
Αυτό σημαίνει ότι το Υφυπουργείο, αν και θα καταβάλει το συμφωνημένο ποσό στο ΥΨΔ της Ελλάδας, στην πράξη τα χρήματα θα καταλήξουν στην ιδιωτική εταιρεία που θα υλοποιήσει το έργο. Σημειώνεται ότι, εκτός από το ποσό των €1,5 εκ (μέγιστο) που έχει συμφωνηθεί να καταβληθεί στο ΥΨΔ για την υλοποίηση του «Ψηφιακού Πολίτη», το συνολικό κόστος του έργου είναι μεγαλύτερο καθώς περιλαμβάνει και σειρά πρόσθετων δαπανών.
Συγκεκριμένα, περιλαμβάνονται έξοδα διαχείρισης του έργου, τα οποία έχουν ανατεθεί σε ιδιωτική εταιρεία με κόστος €156.000, καθώς και δαπάνη €3.200 για τη διασύνδεση με το Τμήμα Οδικών Μεταφορών.
Επιπλέον, σημαντικό ποσό ύψους €267.832 έχει ήδη δαπανηθεί μέχρι τον Μάιο του 2025 για την ενημέρωση του κοινού μέσω EΙΔΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΕΕ-ΕΥ 07/2026 10 προωθητικών εκστρατειών, οι οποίες συνεχίζονται με κάθε νέα υπηρεσία/πιστοποιητικό που προστίθεται στον Ψηφιακό Πολίτη. Τέλος, περιλαμβάνεται και το κόστος ύψους €12.503,57 για την προμήθεια συσκευών QR-Code Barcode Scanners για τις ανάγκες των ΚΕΠ/ΚΕΠΟ . Αυτά τα κόστη δεν ελέγχθηκαν περαιτέρω, καθώς δεν αποτελούν αντικείμενο του παρόντος ελέγχου.
Συστάσεις Ελεγκτικής Υπηρεσίας:
1. Διαφάνεια και Νομιμότητα: Οι συνεργασίες μεταξύ κρατών πρέπει να τηρούν τις αρχές της διαφάνειας, της νομιμότητας και της ίσης μεταχείρισης των οικονομικών φορέων, διασφαλίζοντας παράλληλα και την προστασία του δημόσιου συμφέροντος. Η εξαίρεση από τις διαδικασίες των Δημοσίων Συμβάσεων πρέπει να γίνεται μόνο υπό αυστηρές προϋποθέσεις και με πλήρη τεκμηρίωση.
2. Στρατηγικός σχεδιασμός: Το Υφυπουργείο πρέπει να αναπτύξει μια ολοκληρωμένη στρατηγική για τον ψηφιακό μετασχηματισμό, λαμβάνοντας υπόψη τις ευρωπαϊκές προδιαγραφές για το Ευρωπαϊκό Ψηφιακό Πορτοφόλι (EUDI) και προβαίνοντας σε μελέτη κόστους οφέλους για τις ενδιάμεσες λύσεις.
3. Ανεξαρτησία από ανάδοχους: Το Υφυπουργείο πρέπει να μειώσει την εξάρτηση από συγκεκριμένους αναδόχους και να εξασφαλίσει ότι οι μελλοντικές συμβάσεις θα διεξάγονται μέσω ανοικτών διαγωνισμών, εκτός εάν υπάρχουν πλήρως τεκμηριωμένοι λόγοι χρήσης διαφορετικών διαδικασιών, διασφαλίζοντας τη διαφάνεια και την ίση μεταχείριση όλων των ενδιαφερόμενων μερών.
Δείτε ολόκληρη την έκθεση της Ελεγκτικής Υπηρεσίας μαζί με τις απαντήσεις του Υφυπουργείου:
