Ο Γρηγόρης Κλόκκος, εκπαιδευτικός, περιγράφει εν συντομία την ιστορία του Συνεργατικού Κινήματος και εκφράζει τη λύπη και την απογοήτευσή του για το κλέισιμό του.
Κηδεύεται ο Συνεργατισμός στην Κύπρο, μετά από 109 χρόνια ζωής, λειτουργίας του και πλούσιας προσφοράς και βοήθειας προς τον αγροτικό πληθυσμό του νησιού μας, που τον γλύτωσε από τη δυσβάστακτη τοκογλυφία.
Το Λευκόνοικο κατέχει τα σκήπτρα στο κυπριακό Συνεργατικό Κίνημα, με την ίδρυση της πρώτης Συνεργατικής Τράπεζας στην Κύπρο. Για να γνωρίσει κάποιος το μέγεθος του μεγάλου ιστορικού επιτεύγματος των Λευκονοικιατών, πρέπει απαραίτητα να γνωρίσει προηγουμένως τις σκληρές και βάναυσες συνθήκες που ζούσαν οι χωρικοί της τότε εποχής, κάτω από την απάνθρωπη τοκογλυφία.
Η τοκογλυφία αποτελούσε τη μάστιγα των αγροτικών πληθυσμών του τόπου μας, που στερούνταν κεφαλαίων και συνεταιριστικού πνεύματος. Αν δεν έβρεχε στην κατάλληλη εποχή και η γη δεν ικανοποιούσε τους κόπους τους, αν τα δέντρα δεν έδιναν καρπό, ο χωρικός αναγκαζόταν να τρέξει στον τοκογλύφο να δανειστεί, με 25%, ή 50%, ή 100% τόκο, για να μπορέσει να πληρώσει τους φόρους του και να εξασφαλίσει τα απαραίτητα, για τις ανάγκες του επόμενου χρόνου. Παρόλο που ο Λευκονοικιάτης ήταν εργατικός και λιγοδάπανος, πολύ συχνά ερχόντουσαν κακοχρονιές κι ήταν αναγκασμένος να δανειστεί για να ζήσει. Έτσι οι περισσότεροι χωρικοί όχι μόνο δε μπορούσαν να αποταμιεύσουν αλλ’ ούτε και να ξεχρεώσουν. Αν ερχόταν κακοχρονιά, αλίμονο στον χρεωμένο χωρικό. Θα βαρυνόταν με νέα χρέη, θα πωλούσε τα κτήματά του σε εξευτελιστικές τιμές, ή θα φυλακιζόταν.
Μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα δεν υπήρχε νόμος, που να ελέγχει τα επιτόκια. Ακόμα και η τότε αποικιακή κυβέρνηση της Κύπρου ήταν τοκογλύφος, αφού όταν έδινε στους γεωργούς «δάνειο σπόρου», κάθε 12 κιλά ζητούσε να πάρει πίσω 16, που ισοδυναμούσε με τόκο 33%. Μέσα σ’ αυτή την τραγική κατάσταση, που βρισκόταν ο τόπος μας, ήρθε σαν σωτήριο μέσο η ίδρυση της Συνεργατικής Τράπεζας Λευκονοίκου, για να βοηθήσει τους χωρικούς να βελτιώσουν την περιουσία τους και τη ζωή τους και να γλυτώσουν πραγματικά από τα απαίσια νύχια της τοκογλυφίας. Γενικά το Συνεργατικό Κίνημα απετέλεσε τον θεμέλιο λίθο και το υπόβαθρο της οικονομικής προόδου και της κοινωνικής προκοπής του νησιού μας, ιδιαίτερα των χωρικών.
Πρωτεργάτες και σκαπανείς του μεγάλου ιστορικού γεγονότος του Συνεργατισμού ήταν δύο άξια τέκνα του Λευκονοίκου, δύο αξιόλογες πνευματικές μορφές, ο μεγάλος δάσκαλος Μάρκος Χαραλάμπους (1876 – 1932) και ο νομικός, δικαστής και βουλευτής Ιωάννης Οικονομίδης (1864 – 1934). Στις 22 Νοεμβρίου του 1909 ίδρυσαν τη «Χωρική Τράπεζα Λευκονοίκου», την πρώτη Συνεργατική Τράπεζα στην Κύπρο και στη Μέση Ανατολή. Την οργάνωσαν και ετοίμασαν το καταστατικό της, με βάση τα καταστατικά παρόμοιων χωρικών τραπεζών στην Ιταλία. Αυτό το σύστημα εδραζόταν πάνω στη συνεργασία, την αλληλεγγύη, τη φιλαλληλία και έδινε μεγάλη σημασία στην εκλογή των μελών. Μέθυσοι, χαρτοπαίχτες και σπάταλοι δεν γίνονταν δεχτοί. Η Χωρική Τράπεζα Λευκονοίκου διοικείτο από πενταμελές διοικητικό συμβούλιο, που το επόπτευε το Συμβούλιο Εφόρων. Ανάμεσα στα πρώτα 23 μέλη της Χωρικής Τράπεζας Λευκονοίκου, κατά την ίδρυσή της, το 1909, ήταν και ο παππούς μου Γρηγόρης Δ. Κώστα, που με την υπογραφή τους ανάλαβαν την ευθύνη για όλες τις υποχρεώσεις της Τράπεζας.
Μ’ αυτές τους τις ενέργειες, οι πρωτεργάτες κατόρθωσαν να απαλλάξουν τον αγροτικό κόσμο από την τοκογλυφία και την εκμετάλλευση του κεφαλαίου και τον οδήγησαν σ’ αυτό το οικονομικό και κοινωνικό θαύμα. Έγιναν κι οι δύο οι πρόδρομοι της επαναστατικής ιδέας του Συνεργατισμού στο νησί μας, πατέρες αυτού του επιτεύγματος και κοινωνικοί αναμορφωτές ολόκληρης της Κύπρου.
Μετά την ίδρυση της Χωρικής Τράπεζας Λευκονοίκου παρόμοιες συνεργατικές τράπεζες ιδρύθηκαν σε πάρα πολλά χωριά του νησιού μας και φάνηκε πως ο Συνεργατισμός άρχισε να προοδεύει, να αναπτύσσεται ραγδαία και να πλαταίνει σ’ όλη την Κύπρο. Όταν εγκαθιδρύθηκε η Κυπριακή Δημοκρατία, το 1960, λειτουργούσαν στην Κύπρο: 366 Συνεργατικές Πιστωτικές Εταιρίες, 287 Συνεργατικά Παντοπωλεία, 25 Συνεργατικά Ταμιευτήρια, 62 διάφορα άλλα είδη Συνεργατικών. Σύνολο 740.
Και φτάσαμε στο σήμερα, αυτό το μεγάλο επίτευγμα του Συνεργατισμού, που βοήθησε και συμπαραστάθηκε στον αγροτικό μας κόσμο για τόσα χρόνια, να διαλύεται, να πωλείται και να εξαφανίζεται, τόσο άδοξα και απαράδεχτα. Είμαι βέβαιος πως οι Λευκονοικιάτες πρωτεργάτες του Συνεργατισμού στο νησί μας, μας βλέπουν από ψηλά και θλίβονται και σιχαίνονται για την τωρινή κατάντια του Συνεργατισμού, όπου την οδήγησαν οι υπεύθυνοι και οι διοικούντες.
