Μία σημαντική απόφαση που αφορά τα δημόσια πανεπιστήμια, τα οποία μπαίνουν πλέον και σε μια άλλη εποχή, έλαβε πρόσφατα η Ολομέλεια της Βουλής, έπειτα από τις απαραίτητες συζητήσεις. Συγκεκριμένα, το Σώμα ενέκρινε τροποποιήσεις στο νομικό πλαίσιο που ρυθμίζει τη σύσταση και λειτουργία τεχνοβλαστών, γνωστά με τον διεθνή όρο «spin-offs», από τα δημόσια πανεπιστήμια. Πρόκειται για τροποποιήσεις οι οποίες επί της ουσίας στοχεύουν στη βελτίωση των προνοιών που διέπουν τους μηχανισμούς αξιοποίησης, μετατροπής και διάχυσης της επιστημονικής τεχνογνωσίας και επινοήσεων με σκοπό την εμπορική αξιοποίηση προϊόντων ή υπηρεσιών.
O όρος «τεχνοβλαστός» ή «spin-offs» μπορεί να μην είναι ιδιαίτερα γνωστός στο ευρύ κοινό, παρά μόνο σε ερευνητές και ακαδημαϊκούς, ωστόσο διεθνώς πρόκειται για έναν όρο και οντότητες ιδιαίτερα δημοφιλείς. Οι τεχνοβλαστοί είναι καινοτόμες εταιρείες, οι οποίες ιδρύονται από μέλη ακαδημαϊκών ή ερευνητικών ιδρυμάτων (ερευνητές, καθηγητές και φοιτητές και έχουν στόχο τους την εμπορική αξιοποίηση πνευματικής ιδιοκτησίας, τεχνολογίας ή ερευνητικών αποτελεσμάτων που παρήχθησαν εντός του πανεπιστημίου.
Σκοπός είναι η μεταφορά της τεχνολογίας και της έρευνας που παράγεται μέσα στο πανεπιστημιακό εργαστήριο έξω στην αγορά, μετατρέποντας τη θεωρητική γνώση σε πρακτικές λύσεις. Οι τεχνοβλαστοί αν και ανοίγονται στην αγορά και κατ’ επέκταση, στην κοινωνία, συνεχίζουν να διατηρούν μια θεσμική σχέση με τον φορέα προέλευσης τους, δηλαδή σε το πανεπιστήμιο, το οποίο κι αυτό με τη σειρά του μπορεί να συμμετέχει και στο εταιρικό σχήμα.
Ανάμεσα στα οφέλη που καταγράφονται διεθνώς περιλαμβάνεται η οικονομική ανάπτυξη καθώς οι τεχνοβλαστοί προσελκύουν επενδύσεις και από μεγάλες πολυεθνικές εταιρείες και οργανισμούς, η αξιοποίηση επιστημόνων και ερευνητών καθώς και η βελτίωση της ποιότητας της ζωής των πολιτών μέσα από τα προϊόντα και τις εφευρέσεις τους.
Ο τομέας αυτός έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Αρκεί μόνο να σημειωθεί ότι εάν κάποιος κάνει μια γρήγορη αναζήτηση στο διαδίκτυο για τους τεχνοβλαστούς, θα «θυμηθεί» πως η Google ξεκίνησε τον Ιανουάριο του 1996 ως ένα ερευνητικό πρόγραμμα δύο υποψήφιων διδακτόρων στο Πανεπιστήμιο Stanford της Καλιφόρνια και εξελίχθηκε σήμερα, όπως ακριβώς τη γνωρίζουμε.
Η νέα κυπριακή νομοθεσία στόχο έχει την ενθάρρυνση της σύστασης τεχνοβλαστών από τα δημόσια πανεπιστήμια της Κύπρου για την αξιοποίηση της διανοητικής ιδιοκτησίας τους, δηλαδή των ερευνητικών αποτελεσμάτων που παράγονται από τα ίδια τα ακαδημαϊκά ιδρύματα και τη μετατροπή της επιστημονικής τεχνογνωσίας και επινοήσεων σε εμπορεύσιμα προϊόντα ή υπηρεσίες.
Αξίζει να σημειωθεί ότι οι σχετικές τροποποιήσεις έχουν σχεδιαστεί λαμβάνοντας υπόψη τις βέλτιστες πρακτικές που εφαρμόζονται σε ακαδημαϊκά ιδρύματα του εξωτερικού όπου εφαρμόζεται με επιτυχία ο θεσμός των τεχνοβλαστών καθώς και τις θέσεις των ακαδημαϊκών φορέων.
Η απόφαση αυτή ικανοποίησε το Πανεπιστήμιο Κύπρου, το οποίο έχει ήδη το πλάνο της επόμενης του μέρας σχετικά με τους τεχνοβλαστούς. Αξιοποίηση, αποτελέσματα αλλά και οφέλη από την όλη διαδικασία βρίσκονται στο τραπέζι. Για το θέμα αυτό αλλά και για τη μεγάλη του σημασία αυτής της εξέλιξης, μιλά στον «Φ», η Αντιπρύτανης Ακαδημαϊκών Υποθέσεων του Πανεπιστημίου Κύπρου, καθηγήτρια Τατιάνα – Ελένη Συνοδινού.
–Γιατί κρίθηκε αναγκαία η τροποποίηση του νομικού πλαισίου;
-Το νομικό πλαίσιο που ψηφίστηκε το 2018 δεν ήταν υποστηρικτικό στη δημιουργία εταιρειών τεχνοβλαστών με αποτέλεσμα να μην έχει συσταθεί μέχρι σήμερα κανένας τεχνοβλαστός από τα δημόσια πανεπιστήμια. Οι αναχρονιστικοί περιορισμοί που περιλάμβανε, ιδιαίτερα ως προς τη συμμετοχή των ακαδημαϊκών, αποθάρρυναν την εμπορική αξιοποίηση της επιστημονικής τεχνογνωσίας και επινοήσεων. Οι τροποποιήσεις που έχουν ψηφιστεί στοχεύουν στην άρση των περιορισμών αυτών και στην ευθυγράμμιση της νομοθεσίας με τις διεθνείς βέλτιστες πρακτικές.
–Ποιες είναι οι κύριες αλλαγές που έχουν επέλθει τώρα στο νομικό πλαίσιο;
-Το κύριο σημείο αλλαγής είναι ότι αίρεται ο περιορισμός που υπήρχε στο ποσοστό συμμετοχής στο μετοχικό κεφάλαιο των τεχνοβλαστών που ιδρύονται από το Πανεπιστήμιο Κύπρου από τα μέλη του ακαδημαϊκού προσωπικού και τα μόνιμα μέλη του Ειδικού Εκπαιδευτικού Προσωπικού του Πανεπιστημίου Κύπρου, το οποίο είχε καθορισθεί στο 24%. Με την τροποποίηση, το ποσοστό του μετοχικού κεφαλαίου που μπορεί να κατέχει το μόνιμο ακαδημαϊκό προσωπικό θα τυγχάνει διαπραγμάτευσης με το Πανεπιστήμιο, με το συνολικό ποσοστό που μπορούν να κατέχουν τα δύο μέρη να παραμένει στο 49%.
Πρόσθετα, παρέχεται η δυνατότητα σε μη μόνιμα μέλη του προσωπικού του Πανεπιστημίου Κύπρου, όπως ερευνητές, επινοητές και συνεπινοητές της διανοητικής ιδιοκτησίας που αξιοποιείται από την εταιρεία, να συμμετέχουν στο εναπομείναν ποσοστό του μετοχικού κεφαλαίου. Με αυτόν τον τρόπο, παρέχεται η δυνατότητα εμπλοκής στην εταιρεία νέων ερευνητών και μεταδιδακτορικών με ιδιοκτησιακό δικαίωμα που θα εργαστούν για την περαιτέρω ανάπτυξη των εφευρετικών αποτελεσμάτων και της εμπορικής αξιοποίησής τους.
–Πως διασφαλίζεται ότι δεν θα υπάρξει σύγκρουση συμφερόντων ή αθέμιτος ανταγωνισμός με τον ιδιωτικό τομέα;
-Το νέο πλαίσιο καθορίζει σαφείς διαδικασίες έγκρισης και περιορισμούς για την αποφυγή δημιουργίας καταστάσεων σύγκρουσης συμφερόντων ή αθέμιτου ανταγωνισμού. Συγκεκριμένα, καθίσταται σαφές ότι τα μόνιμα μέλη του ακαδημαϊκού προσωπικού του Πανεπιστημίου μπορούν να συμμετέχουν στις εταιρείες αυτές χωρίς την ανάληψη οποιουδήποτε εκτελεστικού ρόλου και αντιμισθίας και κατόπιν εξασφάλισης σχετικής έγκρισης που διασφαλίζει ότι η συμμετοχή τους δεν είναι ασυμβίβαστη με το λειτούργημα του ακαδημαϊκού προσωπικού και δεν αντίκειται στα συμφέροντα και την αποστολή του Πανεπιστημίου. Επιπλέον, παρέχεται πλέον η δυνατότητα στα μέλη του ακαδημαϊκού προσωπικού να λάβουν άδεια απουσίας μέχρι ενός έτους χωρίς αποδοχές εάν απαιτείται μεγαλύτερη εμπλοκή τους στην εταιρεία, διασφαλίζοντας έτσι ότι δεν θα απασχολούνται ταυτόχρονα και στο Πανεπιστήμιο.
Να σημειώσω εδώ, ότι η συμμετοχή των ερευνητών είναι πάγια πρακτική σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες και απαραίτητη για την επιτυχία αυτών των εταιρειών καθώς οι ερευνητές αυτοί και οι ομάδες συνεργατών τους έχουν αναπτύξει τη διανοητική ιδιοκτησία που αξιοποιείται από την εταιρεία και γνωρίζουν πολύ καλά τις ιδιαιτερότητες του κάθε τομέα.
Με τις τροποποιήσεις προβλέπεται επίσης η δυνατότητα χρήσης από την εταιρεία των εγκαταστάσεων ή εξοπλισμού του Πανεπιστημίου με τη σχετική χρέωση να πραγματοποιείται με όρους αγοράς και τηρώντας την αρχή του πλήρους ανταγωνισμού. Με τον τρόπο αυτό, οι εταιρίες τεχνοβλαστοί στις οποίες μετέχει το Πανεπιστήμιο Κύπρου, θα μπορούν να χρησιμοποιούν τις εγκαταστάσεις του, καταβάλλοντας, όπως και οποιαδήποτε άλλη εταιρεία ή οργανισμός, το σχετικό αντίτιμο.
Οφέλη σε διάφορα επίπεδα για το παν. Κύπρου αλλά και τη χώρα
–Ποια είναι τα οφέλη από τη δημιουργία τεχνοβλαστών από το Πανεπιστήμιο Κύπρου;
-Η δημιουργία τεχνοβλαστών από το Πανεπιστήμιο Κύπρου αναμένεται να προσφέρει πολλαπλά οφέλη για την ακαδημαϊκή κοινότητα, την οικονομία και την κοινωνία γενικότερα. Μέσω της σύστασης τέτοιων εταιρειών, το Πανεπιστήμιο Κύπρου εκπληρώνει έμπρακτα τη δημόσια αποστολή του για προσφορά προς την κοινωνία και τη μεταφορά γνώσης προς όφελος της, ενισχύει τον ρόλο του ως φορέας καινοτομίας και αξιοποιεί πιο αποτελεσματικά τη διανοητική ιδιοκτησία του, προσελκύοντας ταυτόχρονα νέες πηγές εξωτερικής χρηματοδότησης.
Παράλληλα, για τις ερευνήτριες και τους ερευνητές, η δημιουργία τεχνοβλαστών τους παρέχει τη δυνατότητα ουσιαστικής συμμετοχής τους στην αξιοποίηση των ερευνητικών αποτελεσμάτων τους. Επιπλέον, διευρύνονται οι ευκαιρίες χρηματοδότησης και ανάπτυξης συνεργασιών για εξέλιξη της έρευνας τους και ενισχύονται οι προοπτικές προσέλκυσης και παραμονής υψηλά καταρτισμένου ανθρώπινου δυναμικού στο ερευνητικό οικοσύστημα της Κύπρου.
Σημαντικά οφέλη αναμένονται επίσης για την οικονομία και την κοινωνία που περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, την ανάπτυξη καινοτόμων προϊόντων και υπηρεσιών υψηλής προστιθέμενης αξίας, τη δημιουργία ποιοτικών θέσεων εργασίας, τη διαφοροποίηση της παραγωγικής βάσης προς δραστηριότητες έντασης γνώσης και την ενδυνάμωση της συνεργασίας μεταξύ των ακαδημαϊκών ιδρυμάτων και της βιομηχανίας.
–Τι ισχύει διεθνώς αναφορικά με τους τεχνοβλαστούς;
Η δημιουργία εταιρειών τεχνοβλαστών (spin-offs) αποτελεί διεθνώς έναν από τους ισχυρότερους μοχλούς μεταφοράς γνώσης από τα πανεπιστήμια στην αγορά, συμβάλλοντας στην ενίσχυση της καινοτομίας και τη δημιουργία θέσεων εργασίας υψηλής προστιθέμενης αξίας.
Σε πολλές χώρες της Ευρώπης και παγκοσμίως υπάρχουν ρυθμίσεις που επιτρέπουν την ευέλικτη συμμετοχή των ακαδημαϊκών, τη χρήση των πανεπιστημιακών υποδομών και διευκολύνσεις συμμετοχής στην εμπορική αξιοποίηση της έρευνας. Αυτό συνδέεται με την «τρίτη αποστολή» των πανεπιστημίων που είναι η συμμετοχή και προσφορά στην κοινότητα και η μεταφορά γνώσης και έρευνας προς όφελος της κοινωνίας.
Στην Κύπρο, το υφιστάμενο νομικό πλαίσιο που ψηφίστηκε το 2018, δεν έχει επιτύχει στην πράξη να οδηγήσει στη δημιουργία τέτοιων εταιρειών καθώς δεν έχει συσταθεί μέχρι σήμερα κανένας τεχνοβλαστός από τα δημόσια πανεπιστήμια. Οι τροποποιήσεις άρουν αναχρονιστικούς περιορισμούς και ευθυγραμμίζουν τη νομοθεσία με τις διεθνείς βέλτιστες πρακτικές.
Πρέπει να διευκρινιστεί ότι οι τροποποιήσεις δεν εισάγουν προνόμια αλλά αντιθέτως καταργούν περιορισμούς που δεν ισχύουν σχεδόν πουθενά αλλού στην Ευρώπη και θα επιτρέψουν στο Πανεπιστήμιο Κύπρου να επιτελέσει τον ρόλο του στην καινοτομία και στη διάχυση της γνώσης.
Βασικά σημεία της Μεταρρύθμισης
Η κυβέρνηση εξαγγέλοντας την αλλαγή στη νομοθεσία σημείωνε πως ανοίγει νέους δρόμους για τη μετατροπή της έρευνας σε εμπορεύσιμα προϊόντα και δημιουργία εξειδικευμένων θέσεων εργασίας. Έκανε λόγο για σημαντική αναβάθμιση του θεσμικού πλαισίου με έμφαση στον εκσυγχρονισμό και την οικονομική ανάπτυξη.
Το νέο πλαίσιο εγκρίθηκε στις 19/2/2025, από το Υπουργικό Συμβούλιο, αποσκοπεί στη διευκόλυνση της μετατροπής της επιστημονικής γνώσης και των ερευνητικών επιτευγμάτων σε εμπορεύσιμα προϊόντα και υπηρεσίες, αξιοποιώντας την ισχυρή ερευνητική βάση των κυπριακών πανεπιστημίων και ερευνητικών κέντρων.
• Ενίσχυση της επιχειρηματικότητας στην έρευνα: Οι ιδρυτές των τεχνοβλαστών θα μπορούν να αποκτούν μεγαλύτερο ποσοστό στην εταιρεία τους, ενισχύοντας το κίνητρο επιχειρηματικής δραστηριοποίησης.
• Διευκόλυνση της παράλληλης δραστηριοποίησης: Τα μέλη του προσωπικού των δημόσιων πανεπιστημίων θα έχουν τη δυνατότητα να δραστηριοποιούνται τόσο στον ακαδημαϊκό χώρο όσο και στα spin-offs στο πανεπιστήμιο όσο και στον τεχνοβλαστό, εξασφαλίζοντας τη συνεχή μεταφορά τεχνογνωσίας.
• Θεσμική σαφήνεια και διαφάνεια: Ορίζεται σαφής διαχωρισμός μεταξύ των δραστηριοτήτων πανεπιστημίων και τεχνοβλαστών, με τη δυνατότητα χρήσης πανεπιστημιακών υποδομών υπό όρους αγοράς.
• Διευκόλυνση της πρόσβασης σε κεφάλαια: Οι αλλαγές στο θεσμικό πλαίσιο αναμένεται να ενισχύσουν τη δυνατότητα των τεχνοβλαστών να προσελκύσουν επενδύσεις υψηλού κινδύνου, ενισχύοντας τη βιωσιμότητα και την ανάπτυξή τους.
Το νέο ρυθμιστικό πλαίσιο προέκυψε έπειτα από εκτεταμένη διαβούλευση με όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη και την αξιολόγηση ειδικού εμπειρογνώμονα μεταφοράς τεχνογνωσίας από το Ηνωμένο Βασίλειο, με στόχο τον εντοπισμό και την εξάλειψη των εμποδίων που περιόριζαν την ανάπτυξη των τεχνοβλαστών μέχρι σήμερα.
Με τις παρεμβάσεις αυτές, η Κυβέρνηση σημείωνε ότι ενισχύει την έρευνα και την καινοτομία, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για τη μετάβαση της επιστημονικής γνώσης στην αγορά, τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας υψηλής εξειδίκευσης και την περαιτέρω ανάπτυξη της κυπριακής οικονομίας.
Το νέο νομοθετικό πλαίσιο στόχο έχει να συμβάλλει στην περαιτέρω ανάπτυξη της κυπριακής οικονομίας και την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητάς της σε διεθνές επίπεδο, ανταποκρινόμενο στις σύγχρονες ανάγκες της αγοράς.
