Μπορεί ο τίτλος αυτού του άρθρου να φαίνεται αστείος, ειδικότερα η ιδέα της σύγκρισης ενός πανέμορφου λουλουδιού με μια αγορά δισεκατομμυρίων δολαρίων, που δημιουργήθηκε μόλις την τελευταία δεκαετία. Στην πραγματικότητα, όμως, η κατάσταση σήμερα στον χώρο του blockchain παρουσιάζει τρομακτικές ομοιότητες με την, για πολλούς, πρώτη στην ιστορία χρηματοπιστωτική φούσκα, που εκτυλίχθηκε στην Ολλανδία τον 17ο αιώνα και έγινε γνωστή ως το «κραχ της τουλίπας».
Η εισαγωγή της τουλίπας στην Ευρώπη από την Ασία έγινε στα τέλη του 16ου αιώνα, χωρίς αρχικά να υφίσταται ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την καλλιέργειά της. Η ανακάλυψη της αλλαγής των χρωμάτων του ανθού από τον Γάλλο βοτανολόγο Carolus Clusius, χρησιμοποιώντας συγκεκριμένο ιό, επέτρεψε στους παραγωγούς τουλίπας να δημιουργήσουν ανθούς με ζωηρά μοτίβα, κινώντας παράλληλα το ενδιαφέρον των καταναλωτών. Στην Ολλανδία δημιουργήθηκε τόσο μεγάλη ζήτηση για το φυτό αυτό, που οδήγησε τους χρηματιστές του Άμστερνταμ να δημιουργήσουν «συμβόλαια» αγοράς τουλιπών παρόμοια με τα σημερινά συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης (Futures Contracts), με αποκορύφωμα η αγοραπωλησία των συμβολαίων και των φυτών να πραγματοποιείται στο Χρηματιστήριο Αξιών του Άμστερνταμ. Με τη ζήτηση να ξεπερνά κατά πολύ την παραγωγή, σε συνδυασμό με την κερδοσκοπική συμπεριφορά των Ευρωπαίων εμπόρων, η τιμή εκτοξεύτηκε αστρονομικά. Σύμφωνα με τη μελέτη του Charles Mackay (1841), 40 βολβοί τουλίπας το 1635 πωλούνταν για 100.000 φλορίνια, ενώ ο ετήσιος μισθός ενός εξειδικευμένου τεχνίτη κυμαινόταν μεταξύ 150-300. Τον Φεβρουάριο του 1637, η «φούσκα» εξερράγη, αφού τα περισσότερα «συμβόλαια» πώλησης δεν εκπληρώνονταν και η τιμή της τουλίπας κατέρρευσε, αναγκάζοντας το Δικαστήριο της Ολλανδίας να διατάξει κάθε πόλη να παγώσει τα «συμβόλαια» τουλίπας.
Τα κρυπτονομίσματα
Σήμερα, πολλοί αναλυτές παρομοιάζουν την απότομη πτώση της τιμής των κρυπτoνομισμάτων και των συγγενικών τους NFT (Non-Fungible Tokens) κατά την διάρκεια του 2022, με τη «φούσκα της τουλίπας». Από ιστορικής πλευράς, τα δυο γεγονότα παρουσιάζουν σημαντικές ομοιότητες, τόσο σε κοινωνικό όσο και σε οικονομικό επίπεδο. Για αρχή, η ολλανδική κοινωνία του 1600-1637 γνώρισε μια ιδιαίτερη περίοδο αύξησης μισθών σε όλες τις τάξεις, ένεκα της μείωσης του εργατικού δυναμικού από τον Τριακονταετή πόλεμο και την πανδημία της βουβωνικής πανώλης, που κόστισαν την ζωή σε εκατομμύρια Ευρωπαίους. Η απόκτηση πλούτου στη μεσαία και κατώτερη τάξη παρότρυνε τον μέσο πολίτη της εποχής να αναζητήσει επενδύσεις υψηλότερου ρίσκου.
Σήμερα, με το πέρας της πανδημίας COVID-19, εκατομμύρια ιδιώτες επενδυτές (retail investors) εκμεταλλεύτηκαν τη διάχυση νέου χρήματος στις αγορές από τις κυβερνήσεις για αναζωογόνηση της οικονομίας, κατόπιν μηνών lockdown και με τη χρήση ηλεκτρονικών πλατφορμών επενδύσεων προχώρησαν σε αγορά προϊόντων υψηλού ρίσκου, κυρίως κρυπτονομισμάτων. Όπως και στην Ολλανδία του 17ου αιώνα, έτσι και στις μέρες μας, η υπερβολική ζήτηση και η μειωμένη προσφορά οδήγησε σε πρώτο στάδιο σε μια απότομη αύξηση της τιμής των προϊόντων αυτών, κατά το πρώτο εξάμηνο του 2021 και σε δεύτερη φάση, το 2022, σε μια εξίσου απότομη πτώση, συνοδευόμενη με δεκάδες σκάνδαλα, όπως την πρόσφατη πτώχευση της πλατφόρμας FTX.
Και στις δύο περιπτώσεις παρατηρούμε μια τάση για επενδύσεις υψηλού ρίσκου από όλες τις κοινωνικές τάξεις, από επενδυτικά ταμεία μέχρι απλούς πολίτες. Για να επιτευχθεί η ικανοποίηση της αυξανόμενης ζήτησης χρησιμοποιήθηκαν «συμβόλαια» πώλησης, ως αντικαταβολή, χωρίς να υπάρχει μια ξεκάθαρη εικόνα της πραγματικής τους αξίας, λόγω της χρησιμότητάς τους (utility). Αντιθέτως, ο προσδιορισμός της τιμής μάλλον καθορίζεται και στις δύο περιπτώσεις από κίνητρα κερδοσκοπίας και τη λεγόμενη «ψυχολογία του όχλου» (fear of missing out).
Για παράδειγμα, η FTX, χρησιμοποίησε τα «νομίσματα» που η ίδια δημιούργησε (FTT token), ως αντικαταβολή σε επενδύσεις που πραγματοποίησε από το 2019 μέχρι το 2022, ενώ προωθούσε τους επενδυτές να αγοράσουν FTT ως μόχλευση (leverage) για τις συναλλαγές τους στην πλατφόρμα. Όπως αποκαλύφθηκε στα πρόσφατα σκάνδαλα, πολλά από τα κρυπτονομίσματα σε κυκλοφορία είχαν μηδενική πραγματική αξία και τεράστια αστάθεια (volatility) που οδήγησε σε μαζικές πωλήσεις (sell-offs) και εν τέλει σε κατάρρευση των τιμών.
Η ιστορικός Anne Goldgar περιγράφει μια παρεμφερή κατάσταση κατά την περίοδο της φούσκας της τουλίπας, όπου οι άνθρωποι άρχισαν να αγοράζουν τουλίπες με μόχλευση (leverage), χρησιμοποιώντας συμβόλαια παραγώγων για να αγοράσουν περισσότερα από όσα μπορούσαν να αντέξουν οικονομικά και, μέχρι το τέλος του 1637, οι τιμές άρχισαν να καταρρέουν και δεν ανέκαμψαν ποτέ.
Στον τομέα NFT, οι επενδύσεις αφορούν κυρίως αγορά ηλεκτρονικής τέχνης (digital art), όπου ένα έργο εγγράφεται μέσω τεχνολογίας blockchain στον αγοραστή, εξασφαλίζοντας την αυθεντικότητα του. Δυστυχώς, όπως και οι πανέμορφες τουλίπες του 16ου αιώνα, έτσι και πολλές συλλογές τέχνης σε μορφή NFT (π.χ Bored Apes Yacht Club), έχασαν απότομα την αξία τους το 2022, κατόπιν ενός πολύ ευνοϊκού 2021, όταν ένα μόλις έργο, όπως το The Merge, είχε τιμή πώλησης τα 91 εκατομμύρια δολάρια.
Σημαντικό είναι να αναφέρουμε πως τέτοια φαινόμενα «φούσκας» δεν σημαίνουν αυτόματα πως πρέπει να αποφευχθούν επενδύσεις σε προϊόντα Blockchain. To 2000 το φημισμένο “Dot-Com Bubble” είχε προκαλέσει φόβο στους επενδυτές όσον αφορά επενδύσεις σε εταιρείες στον χώρο του διαδικτύου, όμως σήμερα οι εταιρείες αυτές, που τότε υπέφεραν, είναι πλέον εταιρείες αξίας πολλών δισεκατομμυρίων.
Με το 2022 να κλείνει με αύξηση του πληθωρισμού, πολεμικές συρράξεις και ενεργειακή κρίση, η Ευρώπη δεν φαίνεται να εμπνέει καταναλωτές και επενδυτές για πραγματοποίηση επενδύσεων υψηλού ρίσκου. Η ανάγκη για σωστή πληροφόρηση των επενδυτών και η αποφυγή επενδύσεων χωρίς την απαραίτητη έρευνα παραμένει επιτακτική. Παρατηρώντας την ιστορία να επαναλαμβάνεται, θα πρέπει ο κάθε ένας μας να παραδειγματίζεται από τα λάθη του παρελθόντος, για να αποφύγει να παραπέσει στο ίδιο ατόπημα. Εν κατακλείδι, ένας αναδυόμενος χώρος όπως αυτός του blockchain, είναι γεμάτος με επενδυτικές ευκαιρίες, τις οποίες οι ενδιαφερόμενοι θα πρέπει να πλοηγήσουν έξυπνα, συμβουλευόμενοι και τα σχετικά εποπτικά πλαίσια της Ευρώπης αλλά και παγκοσμίως.
* Advisor, Risk Consulting, KPMG Limited
