Του Robert Rapier
Εδώ και δεκαετίες, η παγκόσμια προσοχή επικεντρώνεται στην “κόκκινη γραμμή” για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν. Οι υπηρεσίες πληροφοριών παρακολουθούν τις εγκαταστάσεις φυγοκέντρησης, συζητούν τα επίπεδα εμπλουτισμού και κάνουν εικασίες για τις πιθανότητες μιας πυρηνικής έκρηξης.
Ενώ η παγκόσμια κοινή γνώμη έχει στραμμένη την προσοχή της στο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, η Τεχεράνη διαθέτει ένα πολύ πιο άμεσο στρατηγικό πλεονέκτημα.
Το πιο ισχυρό όπλο του Ιράν δεν είναι μια βόμβα. Είναι η γεωγραφία.
Το Στενό του Ορμούζ είναι ένας ναυτιλιακός διάδρομος μεταξύ Ιράν και Ομάν. Αν αυτός ο διάδρομος κλείσει εντελώς ή περιοριστεί σημαντικά η διέλευση πλοίων για παρατεταμένο χρονικό διάστημα, οι οικονομικές συνέπειες θα μπορούσαν να συγκριθούν μόνο με τις επιπτώσεις μιας μεγάλης στρατιωτικής κλιμάκωσης.
Οι αγορές ήδη αντιδρούν σε αυτό το σενάριο. Η τιμή του αμερικανικού αργού πλησίασε τα 120 δολάρια το βαρέλι τη Δευτέρα, καθώς οι traders σταθμίζουν τον γεωπολιτικό κίνδυνο. Αυτή η ανοδική κίνηση του πετρελαίου μπορεί να είναι μόνο η αρχή ενός ενδεχόμενου ενεργειακού σοκ, εάν η σύρραξη στη Μέση Ανατολή κλιμακωθεί περαιτέρω.
Το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι απλώς η αύξηση της τιμής των καυσίμων. Είναι πως το παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα είναι ευάλωτο καθώς εξαρτάται από συγκεκριμένους κόμβους και θαλάσσιους διαδρόμους διαμετακόμισης.
Το πιο επικίνδυνο ενεργειακό σημείο συμφόρησης στον κόσμο
Το στενό του Ορμούζ είναι το πιο σημαντικό σημείο συμφόρησης στο παγκόσμιο σύστημα πετρελαίου — και μπορεί να είναι το πιο ισχυρό όπλο του Ιράν. Σχεδόν το 20% του παγκόσμιου εφοδιασμού πετρελαίου διέρχεται από αυτήν τη θαλάσσια οδό: οποιαδήποτε διαταραχή στην περιοχή μπορεί να φέρει σοκ στην παγκόσμια οικονομία.
Εδώ και δεκαετίες, αναλυτές και πολιτικοί προειδοποιούν για το ενδεχόμενο το Ιράν να κλείσει το Στενό σε περίπτωση πολέμου. Κάθε φορά που η ένταση κλιμακώνεται, το ερώτημα επανέρχεται: Μπορεί πράγματι το Ιράν να κλείσει εντελώς το Στενό του Ορμούζ;
Η απάντηση δεν είναι τόσο περίπλοκη όσο πολλοί πιστεύουν. Εξηγείται με τη γεωγραφία και μαθηματικά.
Τα μαθηματικά ενός στρατηγικού σημείου
Στα βόρεια του Στενού του Ορμούζ βρίσκεται το Ιράν και στα νότια το Ομάν. Για να κλείσει το Στενό χρειάζεται μια ναυτική επιχείρηση μεγάλης κλίμακας.
Όμως, η παγκόσμια ναυτιλία δεν λειτουργεί έτσι.
Τα εμπορικά πλοία ακολουθούν αυστηρά θαλάσσιες οδούς που έχουν σχεδιαστεί για την αποφυγή συγκρούσεων και τη διατήρηση της ομαλής διέλευσης. Στην περίπτωση του Ορμούζ, αυτές οι διαδρομές “στριμώχνουν” τη μεταφορά του πετρελαίου σε ένα εξαιρετικά στενό πέρασμα.
Στο στενότερο σημείο του, το Στενό του Ορμούζ έχει πλάτος περίπου 21 μίλια. Μπορεί να ακούγεται “ευρύχωρο”, αλλά η κυκλοφορία των δεξαμενόπλοιων δεν εκτείνεται σε ολόκληρο το Στενό.
Τα πλοία ακολουθούν ένα σύστημα διαχωρισμού της κυκλοφορίας: υπάρχουν δύο ναυτιλιακές λωρίδες πλάτους περίπου δύο μιλίων έκαστη, που χωρίζονται από μια ζώνη ασφαλείας δύο μιλίων. Στην πράξη, οι αρτηρίες του παγκόσμιου συστήματος πετρελαίου αποτελούνται από λίγα μίλια πλωτών υδάτων.
Ακόμη πιο σημαντική είναι η γεωγραφία. Η βόρεια ναυτιλιακή λωρίδα περνά σχετικά κοντά από τις ακτές του Ιράν. Από τις θέσεις τους στην ακτή, οι ιρανικές δυνάμεις μπορούν εύκολα να ελέγχουν τον διάδρομο διέλευσης και να τον χτυπήσουν με αντιαρματικές ρουκέτες, drone και πυροβολικό.
Τα πλοία δεν είναι δύσκολοι στόχοι. Τα σύγχρονα δεξαμενόπλοια μπορούν να μεταφέρουν δύο εκατομμύρια βαρέλια αργού πετρελαίου. Κινούνται αργά μέσα στο στενό κανάλι. Το μέγεθός τους και οι προκαθορισμένες διαδρομές τους τα καθιστούν ορατά και ευάλωτα.
Όμως οι πύραυλοι είναι ένα μέρος της εξίσωσης.
Οι ναρκοπέδια είναι από τα πιο αποτελεσματικά εργαλεία που έχουν αναπτυχθεί για το κλείσιμο στενών υδάτινων οδών. Το Ιράν επί δεκαετίες εξασκείται στην ανάπτυξη αυτής της ικανότητας: ακόμη και ένας μικρός αριθμός ναρκών μπορεί να σταματήσει την εμπορική ναυτιλία.
Δεν χρειάζεται να βυθίσεις δεκάδες πλοία. Μόνο ένα δεξαμενόπλοιο να χτυπήσει μια νάρκη —ή οι ασφαλιστές πιστέψουν ότι η απειλή είναι υπαρκτή— και η κυκλοφορία θα σταματήσει σχεδόν αμέσως.
Στόχος του Ιράν δεν είναι να νικήσει το αμερικανικό Ναυτικό σε ανοιχτή μάχη. Ο στόχος του είναι να δημιουργήσει συνθήκες τόσο επικίνδυνες που η εμπορική ναυτιλία να… κάνει πίσω.
Και αυτό είναι το κρίσιμο σημείο.
Το Ιράν δεν χρειάζεται να μπλοκάρει το Στενό του Ορμούζ με πλοία ή κάποιου είδους φράγματα. Φτάνει να μετάφερει στους ενδιαφερόμενους πως είναι πολύ επικίνδυνο να το χρησιμοποιήσουν.
Γιατί οι αγορές δίνουν σημασία στις εξελίξεις στο Ορμούζ
Είναι τόσο μεγάλες οι ποσότητες πετρελαίου που περνάνε από το Στενό του Ορμούζ, που ακόμη και η υποψία για διακοπή της διέλευσης επηρεάζει τις αγορές.
Η Σαουδική Αραβία, τα ΗΑΕ και άλλα κράτη-παραγωγοί του Κόλπου έχουν κατασκευάσει αγωγούς που παρακάμπτουν το Στενό, αλλά αυτές οι διαδρομές καλύπτουν μόνο ένα μικρό μέρος της εξαγωγικής ικανότητας της περιοχής. Το μεγαλύτερο μέρος του πετρελαίου του Κόλπου εξακολουθεί να εξαρτάται από τη μεταφορά με δεξαμενόπλοια μέσω του Ορμούζ.
Εάν αυτή η ροή διακοπεί, ακόμη και προσωρινά, το παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα θα νιώσει αμέσως το σοκ.
Τα αποθέματα πετρελαίου θα μπορούσαν να αμβλύνουν το πλήγμα για μικρό χρονικό διάστημα, αλλά μια παρατεταμένη διακοπή θα οδηγούσε σε μείωση της προσφοράς και απότομη αύξηση των τιμών. Οι επιπτώσεις θα εκτείνονταν πολύ πέρα από τις αγορές ενέργειας, επηρεάζοντας το κόστος μεταφοράς, τον πληθωρισμό και την οικονομική ανάπτυξη σε όλο τον κόσμο.
Γι’ αυτό και κάθε κλιμάκωση της έντασης στον Περσικό Κόλπο κάνει τους traders να παρακολουθούν την κίνηση των δεξαμενόπλοιων και τις δορυφορικές εικόνες. Το Στενό του Ορμούζ δεν είναι μια… συνηθισμένη θαλάσσια οδός.
Το πραγματικό ερώτημα
Παρατεταμένο κλείσιμο του Στενού θα εγκυμονούσε τεράστιους κινδύνους και για το Ιράν. Οι δικές του εξαγωγές πετρελαίου μεταφέρονται μέσω της ίδιας θαλάσσιας οδού και μια άμεση αντιπαράθεση με τις ναυτικές δυνάμεις των ΗΠΑ και των συμμάχων τους θα μπορούσε να κλιμακωθεί γρήγορα.
Ωστόσο, η στρατηγική επιρροή παραμένει.
Το Ιράν δεν χρειάζεται να κλείσει μόνιμα το Στενό για να προκαλέσει κλυδωνισμούς στις παγκόσμιες αγορές. Αν το Ιράν ναρκοθετούσε το Στενό, εγκαθιστούσε αντιαρματικούς πυραύλους ή παρενοχλούσε τα δεξαμενόπλοια με drones και ταχύπλοα σκάφη, η εμπορική κινητικότητα στο Ορμούζ θα σταματούσε σχεδόν αμέσως. Ακόμη και η απομάκρυνση των ναρκών και η αποκατάσταση της ασφαλούς διέλευσης θα μπορούσε να διαρκέσει εβδομάδες ή μήνες, ενώ το Πολεμικό Ναυτικό των ΗΠΑ θα αναζητούσε τις θέσεις των εκτοξευτήρων, των πυραύλων, αλλά και των σκαφών που θα έβαζαν νάρκες κατά μήκος των ακτών του Ιράν.
Όλο αυτό δημιουργεί μια επικίνδυνη δυναμική κλιμάκωσης. Μόλις οι παγκόσμιες αγορές πετρελαίου αρχίσουν να παραλύουν και η πίεση από τους συμμάχους και τις οικονομίες που εξαρτώνται από την ενέργεια αυξηθεί, η Ουάσιγκτον θα βρεθεί αντιμέτωπη με προβλήματα που θα “απαιτούν” να ανοίξει εκ νέου το Στενό – ακόμα και δια της βίας. Μια επιχείρηση δια θαλάσσης και από αέρος για την ασφάλεια των θαλάσσιων οδών θα μπορούσε να εξελιχθεί σε μια επιχείρηση εξουδετέρωσης της ιρανικών στρατιωτικών υποδομών στις ακτές του Κόλπου. Σε αυτό το σημείο ενισχύεται ο κίνδυνος για μια ακόμα πιο γενικευμένη σύρραξη, στην οποία ενδέχεται να εμπλακούν και χερσαίες δυνάμεις.
Το Ιράν μπορεί να μην μπορέσει ποτέ να χρησιμοποιήσει ένα πυρηνικό όπλο. Ωστόσο, απειλώντας το σημαντικότερο σημείο συμφόρησης πετρελαίου στον κόσμο, διαθέτει ήδη ένα στρατηγικό μοχλό ικανό να κλονίσει την παγκόσμια οικονομία και να εμπλέξει τις μεγάλες δυνάμεις σε μια βαθύτερη σύγκρουση.
