Δημόσιο χρέος σχεδόν στο μισό: Όφελος για την κοινωνία ή απλώς αριθμητική ψευδαίσθηση;

Όταν το 2012 η Κύπρος προέδρευε για πρώτη φορά του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ),  η κυπριακή οικονομία ήταν σε δεινή οικονομική κατάσταση, με το δημόσιο χρέος ως ποσοστό του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος (ΑΕΠ) να είχε διαμορφωθεί  περίπου στο 110%, ενώ έως το 2025 είχε μειωθεί σχεδόν στο μισό, στο 55%, γεγονός που αποτυπώνει σαφώς ισχυρότερη δημοσιονομική θέση, ειδικότερα σε μία περίοδο σοβαρής γεωπολιτικής κρίσης στη Μέση Ανατολή.

Η σημαντική αυτή βελτίωση δεν είναι απλώς ένα λογιστικό γεγονός αλλά αντανακλά μια βαθιά μετατόπιση από συνθήκες μακροοικονομικής αβεβαιότητας σε οικονομική σταθερότητα. Η δημοσιονομική αυτή βελτίωση έχει προφανή στρατηγική αξία, επειδή ενισχύει την ανθεκτικότητα της κυπριακής οικονομίας και διευρύνει τα περιθώρια αντίδρασης του κράτους σε εξωτερικούς κλυδωνισμούς όπως συμβαίνει σήμερα με την γεωπολιτική κρίση στην Μέση Ανατολή. Το κρίσιμο ερώτημα όμως δεν είναι αν απλώς το χρέος μειώθηκε, αλλά αν η μείωση αυτή βελτίωσε την ευημερία των πολιτών, των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων;

Προστατεύει οικονομία και κοινωνία

Το δημόσιο χρέος μέσα σε μία επικίνδυνη γεωπολιτική κρίση: Γιατί χαμηλό δημόσιο χρέος προστατεύει οικονομία και κοινωνία;

Η αξία του χαμηλού δημόσιου χρέους είναι πολύ σημαντική όταν το διεθνές περιβάλλον είναι αβέβαιο, ειδικότερα σήμερα με την εμπόλεμη κατάσταση στη Μέση Ανατολή και την απειλή διατάραξης της ναυσιπλοΐας μέσω των Στενών του Ορμούζ, με σοβαρότατες συνέπειες όχι μόνο στην ενέργεια αλλά και στο ευρύτερο κόστος λειτουργίας της οικονομίας: πολύ ακριβότερα καύσιμα, διαταραχές στη ναυτιλία και στην εφοδιαστική αλυσίδα, πίεση στον τουρισμό, στις αερομεταφορές και σε κλάδους που συνδέονται με  τον τουρισμό, που έχουν ως συνέπεια την επιβάρυνση του κόστους ζωής, την αύξηση του  πληθωρισμού, την επιβράδυνση της οικονομικής ανάπτυξης και την αποδυνάμωση της ανταγωνιστικότητας των κυπριακών επιχειρήσεων και κατά συνέπεια την ενίσχυση των κινδύνων για τις ευάλωτες κοινωνικές ομάδες.

Λόγω αυτών των συνεπειών στα νοικοκυριά και στις επιχειρήσεις, το κράτος ορθά καλείται να παρέμβει με μέτρα στήριξης. Χαμηλότερο δημόσιο χρέος δίνει μεγαλύτερη ευχέρεια στο κράτος να απορροφήσει μέρος των οικονομικών πιέσεων, χωρίς να θέτει σε κίνδυνο τη μακροοικονομική σταθερότητα του κράτους.

Άρα, το κράτος μπορεί να στηρίξει πιο εύκολα ευάλωτες ομάδες και κρίσιμους τομείς της οικονομίας, όπως ο τουρισμός, οι αγρότες, και η ενέργεια. Τα μέτρα στήριξης ύψους πάνω από 200 εκατ. ευρώ, που ανακοίνωσε πρόσφατα ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, κινούνται προς τη σωστή κατεύθυνση.

Επίσης, χαμηλό δημόσιο χρέος δίνει την ευκαιρία στο κράτος να δανειστεί από τις αγορές με πολύ χαμηλότερο κόστος για να στηρίξει κρίσιμους τομείς της οικονομίας, χωρίς να υπονομεύει το μέλλον. Δυστυχώς, το 2013, λόγω του πολύ υψηλού δημόσιου χρέους, το κράτος δεν είχε τη δυνατότητα να αντλήσει δανεισμό από τις αγορές και αναγκάστηκε να υπογράψει μνημόνιο συναντίληψης με την Τρόικα, με βαριές οικονομικές συνέπειες, τόσο στα νοικοκυριά, στις επιχειρήσεις, στις επόμενες γενιές και γενικότερα στην οικονομία, με παρατεταμένη ύφεση για τριάμισι χρόνια, από το 2011 μέχρι το 2014.

Πώς μειώνεται ουσιαστικά το δημόσιο χρέος;

Η μείωση του δημοσίου χρέους/ΑΕΠ μπορεί να γίνει με συνετή πολιτική, που να φέρνει ανάπτυξη στη χώρα, με στοχευμένες δημόσιες δαπάνες και με άντληση δανεισμού από τις αγορές με χαμηλότερο κόστος, χωρίς το κράτος να θυσιάζει σημαντικές και κρίσιμες επενδύσεις.

Υπάρχει όμως και μια λιγότερο ισορροπημένη επιλογή, όπου τα κράτη επιδιώκουν μηχανιστικά να μειώσουν το δημόσιο χρέος με υπερβολική λιτότητα, αυξήσεις φόρων, περικοπές δημόσιων δαπανών και μείωση δημόσιων επενδύσεων (π.χ. ψηφιοποίηση, υγεία, σχολεία), με αποτέλεσμα να επιβραδύνεται η ανάπτυξη.

Όταν η έμφαση δίνεται αποκλειστικά στη μείωση του δείκτη δημόσιου χρέους/ΑΕΠ με ανεπαρκή στήριξη π.χ των μικρομεσαίων επιχειρήσεων ή των ευάλωτων ομάδων, η δημοσιονομική προσαρμογή μπορεί να μετατραπεί σε κοινωνική πίεση, να εντείνει τις ανισότητες και να οδηγήσει σε σημαντική συρρίκνωση των δημοσίων επενδύσεων.

Επίσης, υπερσυντηρητικές δημοσιονομικές πολιτικές με μεγάλα πρωτογενή πλεονάσματα, λόγω αυξημένης φορολογίας ή μειωμένων δημόσιων δαπανών ή επενδύσεων, βελτιώνουν τον δείκτη του χρέους όχι όμως κατ’ ανάγκη την ευημερία.

Συμπερασματικά, η συνετή πολιτική μείωσης του δημόσιου χρέους είναι αποτέλεσμα συνολικής μακροοικονομικής πολιτικής που συνδυάζει οικονομική ανάπτυξη, δημοσιονομική πειθαρχία και αξιοπιστία προς τους θεσμούς και τις αγορές, χωρίς να αναβάλλει παραγωγικές επενδύσεις, χωρίς να υπονομεύει το μέλλον και χωρίς να εξαντλεί την κοινωνία.

Κοινωνική ευημερία

Δημόσιο χρέος και κοινωνική ευημερία: πραγματική ευημερία ή απλώς βελτίωση των δεικτών;

Ποιο από τα πιο πάνω ισχύει για την Κύπρο; Η μείωση του δημόσιου χρέους ήταν αποτέλεσμα συνετής πολιτικής ή προέκυψε πιο μηχανιστικά; Οικονομικοί δείκτες που αποτυπώνουν την ποιότητα της μείωσης του δημόσιου χρέους είναι, μεταξύ άλλων, ο ρυθμός ανάπτυξης της οικονομίας, η βελτίωση της παραγωγικότητας, η βελτίωση των δημοσίων επενδύσεων, η μείωση της ανεργίας, η βελτίωση των δημοσιονομικών πλεονασμάτων, η πορεία των κοινωνικών δαπανών, και η  φορολογική επιβάρυνση των πολιτών.

Οι μακροοικονομικοί δείκτες της Κυπριακής οικονομίας δείχνουν ότι η μείωση του  δημοσίου χρέους από περίπου 110% το 2013 στο 77% το 2023 και στο 55% το 2025 συνδέεται κυρίως με βελτίωση των θεμελιωδών οικονομικών μεγεθών και φαίνεται να στηρίχθηκε περισσότερο σε  συνετές πολιτικές παρά σε μηχανιστική συμπίεση της οικονομίας μέσω στοχευμένων μακροοικονομικών πολιτικών του κράτους.

Η εικόνα αυτή ενισχύεται από τη μετάβαση από τη βαθιά ύφεση το 2013 σε θετικούς ρυθμούς ανάπτυξης της τάξεως του 3,8% το 2025, από τη μείωση της ανεργίας από 16% το 2013 στο 4,3% το 2025, καθώς και από τη διατήρηση ισχυρών δημοσιονομικών πλεονασμάτων της τάξης του 3,5% το 2025 σε σύγκριση με το έλλειμα του 2013, επιδόσεις που θεωρούνται από τις καλύτερες στην ΕΕ.

Επίσης, υπήρξε βελτίωση των δημόσιων επενδύσεων σε περίπου 3,3% του ΑΕΠ το 2025 και σταδιακή ενίσχυση της επενδυτικής βάσης της οικονομίας, ενώ η παραγωγικότητα εργασίας βελτιώθηκε από το -1,2% (2013) στο 1,5% την τελευταία τριετία (ΕΕ: 0,2%), ενώ η αποκλιμάκωση του δημοσίου χρέους δεν φαίνεται να συνοδεύτηκε από υπερφορολόγηση ή από μείωση των κοινωνικών παροχών.

Συμπερασματικά, φαίνεται ότι η σημαντική μείωση του δημοσίου χρέους αποκτά πραγματική κοινωνική αξία στο μέτρο που συνοδεύτηκε από ανάπτυξη, απασχόληση, μεγαλύτερη δημοσιονομική ικανότητα  και ενίσχυση επενδύσεων και βελτίωση της ευημερίας των πολιτών. Αυτό δεν αναιρεί ότι παραμένουν προκλήσεις, αλλά δείχνει ότι η κυπριακή οικονομία έχει εισέλθει στη νέα περίοδο με ισχυρότερες αντοχές και περισσότερες δυνατότητες στήριξης της κοινωνίας.

Με άλλα λόγια, η μείωση του χρέους δεν φαίνεται να αποτελεί μια στενά αριθμητική επιτυχία, αλλά το αποτέλεσμα μιας οικονομικής πολιτικής που ήδη ενισχύει την οικονομία και διευρύνει τις δυνατότητες στήριξης της οικονομίας.

Κοινωνική ευημερία

Η πραγματική επιτυχία του δημόσιου χρέους κρίνεται στην κοινωνική ευημερία και οικονομική ανθεκτικότητα.

Σε μια περίοδο γεωπολιτικής αβεβαιότητας, η μείωση του δημοσίου χρέους δεν αρκεί να βελτιώνει τους δείκτες, αλλά πρέπει να ενισχύει την ικανότητα του κράτους να προστατεύει την κοινωνική ευημερία και οικονομία. Η ουσιαστική αξία της δημοσιονομικής προόδου φαίνεται όταν μετατρέπεται σε μεγαλύτερη ασφάλεια, σταθερότητα και δυνατότητα έγκαιρης παρέμβασης υπέρ της κοινωνίας και οικονομίας.

Τα οικονομικά αποτελέσματα της Κύπρου δείχνουν ότι η μείωση αυτή του δημοσίου χρέους δεν είναι απλώς λογιστική, αλλά αντανακλά μια πιο ισχυρή και ευέλικτη δημοσιονομική βάση. Η συνετή πολιτική του κράτους έχει ακόμη περιθώριο να στηρίξει κοινωνικά ευάλωτες ομάδες, μικρομεσαίες επιχειρήσεις και άλλους κλάδους που πλήττονται από ακριβότερη ενέργεια, διαταραχές στην εφοδιαστική αλυσίδα και τουριστική αβεβαιότητα από την συνεχιζόμενη ανάφλεξη στη Μέση Ανατολή, γεγονός που ενισχύει τη σημασία της μέχρι σήμερα πολιτικής και δείχνει ότι το χαμηλότερο χρέος δίνει στο κράτος περισσότερα εργαλεία για στοχευμένη και αποτελεσματική στήριξη της κοινωνίας.

Αυτό ακριβώς επιτρέπει στην οικονομική πολιτική του κράτους να είναι σήμερα πιο ευέλικτη και πιο ουσιαστικά προσανατολισμένη στις ανάγκες της κοινωνίας.

* Ph.D., CMA (USA), FCPA (Aust)

Καθηγητής Χρηματοοικονομικών, Πανεπιστήμιο Κύπρου