Σε όλη την Ευρώπη, λαϊκιστικά κόμματα παρουσιάζουν ολοένα και συχνότερα τα ανθρώπινα δικαιώματα και την εθνική ασφάλεια ως ανταγωνιστικές προτεραιότητες, με το επιχείρημα ότι η ισχυρή προστασία των δικαιωμάτων αποτελεί πολυτέλεια που οι ανοικτές κοινωνίες, όταν απειλούνται, δεν μπορούν πλέον να αντέξουν.
Ο Gabriel N. Toggenburg, νομικός που από το 2009 προΐσταται του τομέα Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, κράτους δικαίου και δημοκρατίας στον Οργανισμό Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (FRA), απορρίπτει αυτή την προσέγγιση. Η ασφάλεια και τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν βρίσκονται σε σύγκρουση, υποστηρίζει. Είναι αδιαχώριστα. Κυβερνήσεις που επιδιώκουν την ασφάλεια παραβιάζοντας δικαιώματα δεν παράγουν ασφάλεια.
Ο Toggenburg βρέθηκε αυτή την εβδομάδα στην Κύπρο για εκδηλώσεις με αφορμή την κυπριακή προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ, η οποία συμπίπτει με την 25η επέτειο του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ. Ο επίτιμος καθηγητής δικαίου της ΕΕ και ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο Πανεπιστήμιο του Γκρατς μίλησε στον Φιλελεύθερο για τη δημοκρατία, τη διαφθορά, τα ψηφιακά δικαιώματα και το τι απαιτείται ώστε ο Χάρτης να αποκτήσει πραγματικό αντίκρισμα στην καθημερινή ζωή των πολιτών.
–Πώς θα εξηγούσατε τη σημασία του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων σε έναν απλό πολίτη;
-Ο Χάρτης προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο προστασίας. Έρχεται να συμπληρώσει τα δικαιώματα που κατοχυρώνονται στο δεύτερο μέρος του κυπριακού Συντάγματος και παρέχει πρόσθετες εγγυήσεις κάθε φορά που η Κυπριακή Δημοκρατία ενεργεί εντός του πεδίου εφαρμογής του δικαίου της ΕΕ.
Πρόκειται για ένα κείμενο που αξίζει πραγματικά να διαβάσει κανείς. Μπορεί, μάλιστα, να το αναζητήσει και στο διαδικτυακό εργαλείο μας, το Charterpedia. Μια πανευρωπαϊκή έρευνα στα τέλη του 2025 έδειξε ότι σχεδόν το 80% των ερωτηθέντων στην Κύπρο θέλει να μάθει περισσότερα για τον Χάρτη. Υπό αυτή την έννοια, στην Κύπρο υπάρχουν πολύ καλές προϋποθέσεις για μια ουσιαστική συζήτηση γύρω από τον Χάρτη.
–Πώς έχει ενισχύσει ο Χάρτης, στην πράξη, την προστασία των μειονοτήτων, των αιτούντων άσυλο και των μεταναστών;
-Ας πάρουμε ως παράδειγμα τις διαδικασίες ασύλου. Όταν μια κυβέρνηση αποφασίζει αν η κατάσταση ενός ανθρώπου δικαιολογεί τη χορήγηση ασύλου, η διαδικασία πρέπει να είναι δίκαιη και να ολοκληρώνεται εντός εύλογου χρόνου. Πρέπει να υπάρχει ουσιαστική ακρόαση. Οι άνθρωποι πρέπει να ακούγονται και πρέπει να έχουν στη διάθεσή τους αποτελεσματικά ένδικα μέσα.
Όλα αυτά κατοχυρώνονται στο Άρθρο 47 του Χάρτη της ΕΕ, το οποίο δεν εφαρμόζεται μόνο σε ποινικές και αστικές διαδικασίες, αλλά και σε άλλα πεδία, όπως το άσυλο ή οι φορολογικές διαδικασίες. Αυτό διαφέρει από την αντίστοιχη διάταξη της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, δηλαδή του βασικού κειμένου του Συμβουλίου της Ευρώπης. Εδώ ο Χάρτης προσφέρει πρόσθετη νομική αξία. Στην πράξη, μέσω του Άρθρου 47, εθνικοί νομικοί έχουν αρχίσει να αντιλαμβάνονται ότι ο Χάρτης μπορεί να έχει απτό αποτέλεσμα σε εθνικό επίπεδο.
–Υπάρχει η αίσθηση ότι η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων υποχωρεί, στην Κύπρο και σε όλη την Ευρώπη. Η Κύπρος αντιμετωπίζει ιδιαίτερες προκλήσεις όσον αφορά στην μετανάστευση, ως χώρα πρώτης υποδοχής. Πόσο σημαντικός είναι ο Χάρτης σε αυτές τις συνθήκες;
-Ο Χάρτης εφαρμόζεται μόνο όταν τίθεται ζήτημα που εμπίπτει στο δίκαιο της ΕΕ. Όπου ο Χάρτης δεν έχει εφαρμογή, ενεργοποιούνται άλλα βασικά εργαλεία προστασίας, όπως τα θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνονται στο Σύνταγμα ή η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου του Συμβουλίου της Ευρώπης.
Ο κανόνας είναι σαφής: όταν η δημοκρατία και το κράτος δικαίου απειλούνται, τα θεμελιώδη δικαιώματα γίνονται ακόμη πιο σημαντικά. Όχι λιγότερο σημαντικά.
–Είναι οι λαϊκιστικές ή ακροδεξιές κυβερνήσεις εκ φύσεως ασύμβατες με τη συμμόρφωση προς τον Χάρτη;
-Αυτό εξαρτάται από το πώς ορίζει κανείς τον λαϊκισμό. Εκείνο που μπορεί να ειπωθεί είναι ότι μια κυβέρνηση που χωρίζει τον πληθυσμό σε ανθρώπους πρώτης και δεύτερης κατηγορίας και αντιτίθεται στο διεθνές δίκαιο είναι πολύ πιθανό να παραβιάζει ανθρώπινα δικαιώματα.
Δεν πρέπει, όμως, να εφησυχάζουμε. Αμφιβάλλω αν υπάρχει πολιτικό σύστημα που είναι πλήρως άτρωτο απέναντι στη δημοκρατική οπισθοδρόμηση. Τα παραδείγματα της Πολωνίας και της Ουγγαρίας μας έδειξαν ότι μια τέτοια διάβρωση συντελείται σταδιακά. Δεν κοιμόμαστε ένα βράδυ σε μια δημοκρατία και ξυπνάμε την επόμενη ημέρα σε απολυταρχία.
Γι’ αυτό χρειάζεται επαγρύπνηση. Χρειάζεται επίσης να θυμόμαστε ότι οι δημοκρατίες μας είναι ευθύνη όλων μας. Η δημοκρατία δεν είναι άθλημα με θεατές.
–Πώς εμποδίζει η διαφθορά την εφαρμογή του Χάρτη;
-Το Άρθρο 41 του Χάρτη υποχρεώνει την ίδια την ΕΕ να σέβεται το δικαίωμα στη χρηστή διοίκηση. Από την οπτική των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, είναι κρίσιμο να υπογραμμιστεί ότι κάθε μορφή διαφθοράς αποτελεί, τελικά, παραβίαση της αρχής της ισότητας.
Σε ένα διεφθαρμένο σύστημα, οι πολίτες δεν μπορούν πλέον να είναι βέβαιοι ότι η διοίκηση αντιμετωπίζει όλους ισότιμα. Η διαφθορά, εξ ορισμού, δημιουργεί άνιση μεταχείριση. Ευνοεί ορισμένους ανθρώπους λόγω ειδικής σχέσης και όχι με βάση αντικειμενικά κριτήρια.
Το ζήτημα αφορά άμεσα και την Κύπρο. Στην πιο πρόσφατη έκθεση για το κράτος δικαίου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπογραμμίζει εκ νέου την ανάγκη ενίσχυσης της ανεξαρτησίας και της ικανότητας της αρχής κατά της διαφθοράς. Καλεί επίσης την κυβέρνηση να αντιμετωπίσει το ζήτημα του τρόπου με τον οποίο δαπανάται δημόσιο χρήμα για διαφημίσεις στα μέσα ενημέρωσης.
–Πολλά λαϊκιστικά κόμματα παρουσιάζουν την εθνική ταυτότητα και την ασφάλεια ως έννοιες που συγκρούονται με τα ανθρώπινα δικαιώματα. Το επιχείρημά τους είναι ότι δεν μπορούμε να αντέξουμε τόσα δικαιώματα επειδή η μετανάστευση απειλεί την ασφάλειά μας. Ποια είναι η σωστή απάντηση;
-Αν επιδιώκεις την ασφάλεια μέσω πολιτικών που παραβιάζουν τα ανθρώπινα δικαιώματα, δεν θα παραγάγεις ασφάλεια. Πρόκειται για ψευδές δίλημμα. Η ένταση ανάμεσα στην ασφάλεια και τα θεμελιώδη δικαιώματα είναι κατασκευασμένη, όχι πραγματική.
Τα ίδια τα θεμελιώδη δικαιώματα εγγυώνται την ασφάλεια. Το δικαίωμα στη ζωή και το δικαίωμα στην προσωπική ακεραιότητα αποτελούν βασικές όψεις της ασφάλειας. Τα κοινωνικά δικαιώματα, όπως η στέγαση, οι κοινωνικές παροχές και η υγειονομική περίθαλψη, είναι ακριβώς αυτά που εννοούν οι άνθρωποι όταν λένε ότι αισθάνονται ασφαλείς.
–Αναφερθήκατε νωρίτερα στην παραπληροφόρηση. Είναι ο Χάρτης κατάλληλος για να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις της ψηφιακής εποχής ή χρειάζεται επικαιροποίηση;
-Δεν με πείθει το επιχείρημα ότι χρειαζόμαστε έναν νέο, ξεχωριστό χάρτη ψηφιακών δικαιωμάτων, ειδικά σχεδιασμένο για τον διαδικτυακό κόσμο. Όποια νομικά δικαιώματα υπάρχουν εκτός διαδικτύου μπορούν, κατ’ αρχήν, να μεταφερθούν στο διαδικτυακό περιβάλλον.
–Τι περισσότερο θα μπορούσε να γίνει ώστε κάθε δικαστής, δημοσιογράφος και όσοι χαράσσουν πολιτική στα κράτη μέλη της ΕΕ να γνωρίζουν τον Χάρτη αρκετά καλά ώστε να τον εφαρμόζουν;
-Ο FRA υλοποιεί αυτή την περίοδο πρόγραμμα σε 17 κράτη μέλη της ΕΕ, σε συνεργασία με εθνικές κυβερνήσεις, φορείς ανθρωπίνων δικαιωμάτων και την κοινωνία των πολιτών, με επίκεντρο την εκπαίδευση νομικών επαγγελματιών. Πιστεύουμε ότι αυτή είναι η ομάδα που μπορεί να έχει τη μεγαλύτερη επίδραση στο σύστημα. Αν οι δικηγόροι δεν γνωρίζουν τον Χάρτη, ποιος θα τον γνωρίζει;
Στην Κύπρο υλοποιήσαμε παρόμοιο πρόγραμμα πριν από μερικά χρόνια, στο πλαίσιο του οποίου δημιουργήθηκαν βίντεο και ραδιοφωνικές συνεντεύξεις. Πιστεύω ότι τέτοιες προσπάθειες έχουν αποτέλεσμα. Τα πιο πρόσφατα στοιχεία του Ευρωβαρόμετρου το επιβεβαιώνουν: μεταξύ 2019 και 2025 η αναγνωρισιμότητα του Χάρτη στην Κύπρο αυξήθηκε κατά 17%. Με αυτή την έννοια, η Κύπρος καταγράφει μία από τις μεγαλύτερες αυξήσεις στην αναγνωρισιμότητα του Χάρτη σε επίπεδο ΕΕ.
–Υπάρχει απόσταση ανάμεσα στη γλώσσα των δικαιωμάτων που χρησιμοποιεί η ΕΕ και στις πολιτικές επιλογές των κρατών μελών;
-Ναι, υπάρχουν σίγουρα κενά. Για παράδειγμα, στους τομείς του ασύλου και των διακρίσεων. Η ΕΕ εμπιστεύεται τα κράτη μέλη για την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης. Κάθε εθνικός δημόσιος λειτουργός λειτουργεί, κατά μία έννοια, και ως δημόσιος λειτουργός της ΕΕ. Κάθε εθνικός δικαστής είναι, κατά κάποιον τρόπο, και δικαστής της ΕΕ.
Αν η ίδια η ΕΕ ήταν υπεύθυνη για την εφαρμογή όλης της ευρωπαϊκής νομοθεσίας, θα χρειαζόταν να απασχολεί εκατομμύρια δημόσιους λειτουργούς. Στην πραγματικότητα, η διοίκησή της έχει μέγεθος συγκρίσιμο με ολόκληρο τον δημόσιο τομέα της Κύπρου, ενός από τα μικρότερα κράτη μέλη της. Ο μύθος της διογκωμένης ευρωπαϊκής γραφειοκρατίας είναι ακριβώς αυτό: μύθος.
Το δίκαιο της ΕΕ εξαρτάται από τη δέσμευση όλων των κρατών μελών. Δεν ανήκει στις Βρυξέλλες. Είναι το κοινό μας νομικό σύστημα, είτε μιλάμε για Κύπριους, είτε για Ιταλούς, είτε για Ρουμάνους.
–Ποια δικαιώματα βρίσκονται σήμερα περισσότερο σε κίνδυνο;
-Η ιδιωτικότητα και η προστασία δεδομένων θα είναι κεντρικά ζητήματα στο μέλλον, σε έναν ολοένα και πιο ψηφιοποιημένο κόσμο. Πώς θα αντιμετωπίσουμε τα deepfakes; Πού θα χαράξουμε τη γραμμή ανάμεσα στο απαράδεκτο και στο παράνομο περιεχόμενο; Αυτά δεν είναι καθόλου εύκολα ερωτήματα.
Το άσυλο θα παραμείνει κρίσιμο, όχι μόνο λόγω των πραγματικών μεταναστευτικών πιέσεων, αλλά και επειδή έχει πολιτικοποιηθεί τόσο έντονα. Οι διακρίσεις, δυστυχώς, παραμένουν σταθερό πρόβλημα και πιθανότατα θα συνεχίσουν να μας απασχολούν.
Η πρόσφατη απόφαση του Δικαστηρίου της ΕΕ στο Λουξεμβούργο κατά της Ουγγαρίας, που αφορούσε την κοινότητα ΛΟΑΤΚΙ, υπενθυμίζει ότι πρόκειται για έναν τομέα όπου η πολιτική μπαίνει στον πειρασμό να εκμεταλλευθεί τα δικαιώματα για τους δικούς της σκοπούς. Με την απόφαση αυτή, που έχει χαρακτηριστεί «απόφαση αξιών», το Δικαστήριο έθεσε κόκκινες γραμμές και αποτύπωσε τα όρια του αποδεκτού και του μη αποδεκτού στην ευρωπαϊκή κοινότητα αξιών.
Όταν ένα κράτος προβαίνει σε προφανή και ιδιαίτερα σοβαρή παραβίαση του Άρθρου 2, δηλαδή της διάταξης περί αξιών στη Συνθήκη της ΕΕ, κινδυνεύει να βρεθεί αντιμέτωπο με διαδικασία παράβασης στη βάση αυτής της κρίσιμης διάταξης. Δεν μπορείς να υιοθετείς νομοθεσία που περιθωριοποιεί και στιγματίζει μια μειονότητα, τη συγκρίνει με εγκληματίες, και ταυτόχρονα να ισχυρίζεσαι ότι ανήκεις στην κοινότητα αξιών της ΕΕ.
Ο Χάρτης ως δικό συνταγματικό σημείο αναφοράς
–Ποιον ρόλο μπορεί να διαδραματίσει η κυπριακή προεδρία στην προώθηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων;
-Κάθε προεδρία έχει τις προτεραιότητές της, συνήθως μια σειρά από μάλλον επιφανειακά συνθήματα. Μία από τις πέντε προτεραιότητες της κυπριακής προεδρίας είναι, πάντως, πολύ ενδιαφέρουσα: «Μια αυτόνομη Ένωση αξιών που δεν αφήνει κανέναν πίσω». Επομένως, η προεδρία θα ασχοληθεί σίγουρα με τα θεμελιώδη δικαιώματα.
Η Κύπρος μπορεί να προωθήσει συμπεράσματα του Συμβουλίου για τον Χάρτη της ΕΕ. Η επικείμενη προσχώρηση της ΕΕ στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου θα είναι επίσης ένα από τα θέματα. Το σημαντικότερο είναι ότι η Κύπρος έχει δεσμευθεί να προωθήσει σημαντικά κοινωνικά ζητήματα, από τη στρατηγική της ΕΕ για τη στέγαση και την ευρωπαϊκή εγγύηση για τα παιδιά μέχρι ζητήματα υγείας. Η ΕΕ χρειάζεται να δώσει σημαντική καθοδήγηση σε αυτά τα πεδία.
Η νέα στρατηγική της ΕΕ κατά της φτώχειας, η πρώτη του είδους της, παρουσιάστηκε πρόσφατα από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Συνδέει τη φτώχεια με το Άρθρο 1 του Χάρτη. Η ζωή με αξιοπρέπεια είναι θεμελιώδες δικαίωμα και η ΕΕ έχει δεσμευθεί να το σέβεται και να το προστατεύει.
Την ίδια ώρα, μια προεδρία είναι πάντοτε πρώτα ένας έντιμος διαμεσολαβητής. Η Κύπρος βρίσκεται στη θέση του οδηγού, αλλά το βασικό της καθήκον είναι να οικοδομήσει συναίνεση μεταξύ 27 κρατών μελών. Αυτό περιορίζει το πόσο μακριά μπορεί οποιαδήποτε προεδρία να προωθήσει τις δικές της προτεραιότητες.
–Είκοσι πέντε χρόνια μετά τη δημιουργία του Χάρτη, είναι μια ιστορία επιτυχίας; Και ποιες πρέπει να είναι οι προτεραιότητες από εδώ και πέρα;
-Σε επίπεδο θεσμών της ΕΕ, θα έλεγα ότι υπήρξε πραγματικά καθοριστικός. Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατέστησε σαφές ότι θα ακυρώνει κάθε νομοθεσία της ΕΕ που είναι ασύμβατη με τον Χάρτη. Αυτό έχει ενισχύσει περαιτέρω την κουλτούρα θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ένωση.
Σε εθνικό επίπεδο, η εικόνα είναι πιο μικτή. Ορισμένα συνταγματικά δικαστήρια, όπως εκείνα της Γερμανίας, της Αυστρίας και της Ιταλίας, έχουν αρχίσει να χρησιμοποιούν τον Χάρτη ως δικό τους συνταγματικό σημείο αναφοράς σε τομείς όπου εφαρμόζεται το δίκαιο της ΕΕ. Όμως σε πολλά κράτη μέλη, οι κυβερνήσεις και τα κοινοβούλια δεν λαμβάνουν ακόμη επαρκώς υπόψη τον Χάρτη. Απομένει πολλή δουλειά.
–Από πού προέρχεται η ενέργεια για την υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε εθνικό επίπεδο;
-Οι εθνικοί φορείς ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι το κλειδί. Η Κύπρος διαθέτει αρκετούς. Οι θεσμοί αυτοί γνωρίζουν σε βάθος την εθνική κατάσταση. Έχουν, ή θα έπρεπε να έχουν, το θάρρος να λένε την αλήθεια στην εξουσία και μπορούν να συνομιλούν απευθείας με την κοινωνία των πολιτών. Αυτό είναι ουσιώδες.
Δεν μπορείς να προωθήσεις τα ανθρώπινα δικαιώματα χωρίς να πείσεις και να εμπλέξεις τους ίδιους τους πολίτες. Οι πολίτες πρέπει να κατανοήσουν ότι ο Χάρτης αφορά τη δική τους ζωή και τις δικές τους συνθήκες διαβίωσης. Δεν είναι αφηρημένη θεσμική γλώσσα.
Ο Επίτροπος της ΕΕ McGrath έκανε μια παρατήρηση στο συνέδριο για το κράτος δικαίου στη Λευκωσία που μου έκανε εντύπωση. Είπε ότι αυτή είναι η πρώτη γενιά εδώ και πολύ καιρό που κινδυνεύει να ζήσει με χειρότερους υλικούς όρους από τους γονείς της. Αυτό δημιουργεί άγχος, και το άγχος δημιουργεί δεκτικότητα στον λαϊκισμό. Αν η πολιτική πάψει να συνδέεται με την καθημερινή ζωή των ανθρώπων, οι πολίτες αποστασιοποιούνται. Εκεί βρίσκεται ο κίνδυνος.
