«Οι Κονδυλοφόροι» του Νταγκ Ράιτ σε σκηνοθεσία Ανδρέα Αραούζου, Alpha Square.
Ο Μαρκήσιος ντε Σαντ έγινε ο αγαπημένος μου παιδικός ήρωας όταν έπεσε στα χέρια μου η «Φιλοσοφία στο μπουντουάρ», σε ηλικία τόσο ακατάλληλη και τρυφερή που θα μπορούσε να ασκηθεί δίωξη στους γονείς μου για πλημμελή εποπτεία. Το ομολογώ τώρα, διότι υποθέτω ότι το «έγκλημα» έχει πια παραγραφεί και η 70χρονη μάνα μου μάλλον δεν κινδυνεύει να ζήσει άλλη μια μεγάλη συγκίνηση εξαιτίας μου.
Ο οδοστρωτήρας Σαντ καλούσε τους ελευθέριους να θυσιάσουν τα πάντα στο βωμό της ηδονής των αισθήσεων και να καταστρέψουν τις γελοίες «συνταγές» με τις οποίες τους εμπότισαν οι προπάτορες. Αν αυτό λέει κάτι, εκείνο που εντυπώθηκε στον άδολο (λέμε τώρα) νου του ανήλικου εαυτού μου περισσότερο από την «πορνογραφική» επιφάνεια, τις αδιανόητες ακολασίες και την ελευθεριάζουσα και ηδονιστική θεώρηση της ζωής, ήταν η αχαλίνωτη τόλμη με την οποία αμφισβητούσε –κατακεραύνωνε καλύτερα- την καθεστηκυία ηθική. Ο αδιαπραγμάτευτος καημός του, πέραν της ελευθερίας της σάρκας, αφορούσε την ελευθερία της σκέψης.
Διαβάζοντας τα επόμενα χρόνια βιβλία του, με τον καιρό έφτασα να δυσκολεύομαι να αποφασίσω ποια από τις δύο ιδιότητές του είναι η πιο ενδιαφέρουσα: ο λογοτέχνης ή o πολιτικός φιλόσοφος; Μέχρι που πριν δύο χρόνια συναντήθηκα με το δοκίμιο του Μισέλ Ονφρέ «Το πάθος του κακού και η ιδεολογία του 20ού αιώνα», που αποδομεί τον θρύλο του «θεϊκού μαρκήσιου» και μαζί του τις πρακτικές διανόησης που τον «κατασκεύασαν». Ομολογώ ότι η συμπαγής αντισαδική επιχειρηματολογία με κλόνισε. Πάντα είναι ψυχοφθόρο να αποχαιρετάς παιδικούς ήρωες.
Ο Γάλλος φιλόσοφος κακίζει μια σειρά από ξακουστούς διανοούμενους (Μπατάιγ, Μπρετόν, Αραγκόν, Μπαρτ, Λακάν κ.ά.) και κυρίως τον Απολινέρ, ο οποίος ήταν ο πρώτος που καταξίωσε τον Σαντ ως πρόδρομο του μοντερνισμού και τον χαρακτήρισε «το πιο ελεύθερο πνεύμα της ιστορίας». Ο Ονφρέ, αντίθετα, τον περιγράφει ως ένα εγωιστικό τέρας που δεν νοιαζόταν για τη σεξουαλική απελευθέρωση, αλλά για την εκμετάλλευση του άλλου. Ότι η πόρτα που άνοιξε στο στοιχειωμένο οχυρό της κυρίαρχης ιδεολογίας δεν οδηγεί στη φωτεινή έξοδο, αλλά στα σκοτεινά υπόγεια μπουντρούμια.
Ας μην ξεχνάμε ότι οι ειδικοί έδωσαν το όνομά του στην πιο σοβαρή από τις ψυχοπάθειες. Δεν θα έλεγα ότι αυτό είναι ιδιαίτερα ευφημιστικό. Παραμένει αμφιλεγόμενος, γι’ αυτό και γοητευτικός. Οι αντιφάσεις ήταν το βασικό συστατικό στοιχείο που ο ίδιος ο Μαρκήσιος χρησιμοποίησε για να οικοδομήσει τον μύθο του. Σ’ αυτές βασίζεται και το έργο «Οι κονδυλοφόροι», που ανέβαζει αυτές τις μέρες η θεατρική ομάδα Alpha Square. Το οποίο βέβαια δεν είναι έργο του ιδίου. Πρωτοανέβηκε το 1995 και αφηγείται τις «κατά Νταγκ Ράιτ» τελευταίες μέρες του στο Άσυλο Φρενοβλαβών του Σαρεντόν, απ’ όπου αποχαιρέτησε τις σαρκικές και νοητικές απολαύσεις της ζωής το 1814.
Το έργο βρίθει ιστορικών ανακριβειών, αφού άλλωστε ΔΕΝ είναι βιογραφικό. Είναι ένα είδος δραματουργικής πραγματείας πάνω στην ελευθερία της έκφρασης, σε ελεύθερη απόδοση. Εστιάζει στον προβληματισμό και τη γοητεία του παραλόγου, κάνοντας μια θεαματική βουτιά στις σκοτεινές εσοχές της ανθρώπινης ψυχής. Τονίζει τον… Γολγοθά που πρέπει να ανέβει η εκάστοτε εξουσία αν θέλει να καταστείλει την πεισματική ελευθερία του λόγου και την ιερότητα της δημιουργίας. Ακόμη κι ο πλήρης ακρωτηριασμός του Μαρκησίου μετατρέπει τον λογοκριτή του σε αγγελιοφόρο του ελευθεριακού του μηνύματος. Είναι σαφές ότι ο συγγραφέας παίρνει θέση, αναδεικνύοντας ως πραγματικούς παράφρονες και αποτρόπαιους τους πολέμιους του Σαντ.
Η ιερότητα της δημιουργίας είναι ο πρωταρχικός σκοπός για τον Ανδρέα Αραούζο και την ομάδα του. Όμως δεν εγγυάται πάντα την επιτυχία. Δεν θα μπορούσα να διαγράψω… μονοκονδυλιά αυτή την παράσταση, καθώς στην οικονομία του αποτελέσματος οι αρετές υπερτερούν. Ακολουθεί μια μαζοχιστικά σκληρή γραμμή, ακατάλληλη για σεμνότυφους που όμως κατά διαστήματα εξοκέλλει, δημιουργώντας μια ανισορροπία στο ερμηνευτικό αποτέλεσμα και μια σαδιστικά επικίνδυνη κλίση στην αφηγηματική ροή.
Σε κάθε περίπτωση, το λαχάνιασμα της τριβής με τον κόσμο του Σαντ είναι εγγυημένα ενδιαφέρον εφόσον εισπράττεις μια γόνιμη τριβή με το σπέρμα της αντίφασης.
