ΝΟΣΤΟΣ: Τι προβλέπει αναλυτικά το νέο Σχέδιο για τις κατεχόμενες κοινότητες

Ένα νέο εργαλείο κρατικής πολιτιστικής πολιτικής, ειδικά σχεδιασμένο για τις κατεχόμενες κοινότητες και τη διαφύλαξη της πολιτιστικής τους μνήμης, παρουσιάστηκε πλέον στην πλήρη του ανάπτυξη από το Υφυπουργείο Πολιτισμού. Πρόκειται για το Σχέδιο Στήριξης Κατεχόμενων Κοινοτήτων «ΝΟΣΤΟΣ», το οποίο εφαρμόζεται για πρώτη φορά φέτος και διαθέτει συνολικό προϋπολογισμό €100.000, με ανώτατη χρηματοδότηση €5.000 για κάθε δράση.

Το Σχέδιο παρουσιάστηκε την Τρίτη, σε δημοσιογραφική διάσκεψη στο Υφυπουργείο Πολιτισμού από την Υφυπουργό Πολιτισμού Κλέα Παπαέλληνα, τον Γενικό Διευθυντή του Υφυπουργείου Γιώργο Παπαγεωργίου και τη Διευθύντρια του Τμήματος Σύγχρονου Πολιτισμού Ιωάννα Χατζηκωστή, παρουσία εκπροσώπων των Ενώσεων Κατεχόμενων Κοινοτήτων Κύπρου.

Αποτελεί στοχευμένη πρωτοβουλία του Τμήματος Σύγχρονου Πολιτισμού για τη διάσωση, τεκμηρίωση και ανάδειξη της υλικής και άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς των κατεχόμενων κοινοτήτων, με παράλληλο στόχο τη διατήρηση της ιστορικής συνέχειας των ανθρώπων και των τόπων μέσα από τις αφηγήσεις, την ιστορία, τα έθιμα, την αρχιτεκτονική, τη γλώσσα και τη συλλογική εμπειρία.

Δεν πρόκειται, επομένως, μόνο για τη χρηματοδότηση μιας συναυλίας, μιας έκθεσης ή μιας έκδοσης. Η φιλοσοφία του Σχεδίου είναι ευρύτερη: η πολιτιστική δράση καλείται να λειτουργήσει ως μηχανισμός διάσωσης της μνήμης, ενεργοποίησης των κοινοτήτων, επανασύνδεσης των ανθρώπων με τον τόπο καταγωγής τους και μεταφοράς της γνώσης στις νεότερες γενιές.

Ακριβώς αυτή τη διάσταση ανέδειξε στην ομιλία της η Υφυπουργός Πολιτισμού Κλέα Παπαέλληνα, χαρακτηρίζοντας το «ΝΟΣΤΟΣ» εργαλείο ενίσχυσης της συναισθηματικής, κοινωνικής και πολιτιστικής συνέχειας των κατεχόμενων κοινοτήτων και συνδέοντας την πρωτοβουλία με την ανάγκη να παραμείνει ζωντανή η σχέση των προσφύγων με τους τόπους από τους οποίους εκτοπίστηκαν.

Όπως σημείωσε, 52 χρόνια μετά την τουρκική εισβολή και ενώ η κατοχή συνεχίζεται, η Πολιτεία έχει, όπως ανέφερε, ηθική υποχρέωση να λάβει τα απαραίτητα μέτρα ώστε «ο άνθρωπος, ο πρόσφυγας, να συνεχίσει να υπάρχει και στο μέλλον» μέσα από την καταγραφή των βιωμάτων και των εμπειριών που συγκρότησαν τη συλλογική μνήμη όταν οι άνθρωποι αυτοί ζούσαν στη γενέθλια γη τους.

Η έμφαση δεν βρίσκεται μόνο στην πρώτη γενιά προσφύγων. Αντίθετα, όπως τόνισε η Υφυπουργός, βασικός στόχος είναι η μεταλαμπάδευση του πολιτιστικού μωσαϊκού των κατεχόμενων περιοχών στις δεύτερες και τρίτες γενιές προσφύγων, ώστε να επιτευχθεί αυτό που χαρακτήρισε ως έναν από τους θεμελιώδεις στόχους του Σχεδίου: η διαγενεακή συνέχεια.

Από την προφορική μαρτυρία μέχρι τη γαστρονομία

Το εύρος των δράσεων που μπορεί να ενταχθεί στο «ΝΟΣΤΟΣ» είναι ιδιαίτερα μεγάλο. Το Σχέδιο καλύπτει οκτώ βασικούς τομείς: Λογοτεχνία, Εικαστικά, Μουσική, Σύγχρονο Χορό, Θέατρο, Παραδοσιακό Πολιτισμό, Κινηματογράφο και Οπτικοακουστικές Τέχνες, καθώς και Ιστορική Έρευνα.

Έτσι, μια πρόταση μπορεί να αφορά από τη δημιουργία λογοτεχνικής λέσχης ή εργαστηρίου δημιουργικής γραφής μέχρι μια θεατρική παράσταση, μια εικαστική έκθεση, μια συναυλία ή ένα εργαστήριο σύγχρονου χορού.

Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται, ωστόσο, στις δράσεις που μπορούν να καταγράψουν και να διασώσουν υλικό το οποίο διαφορετικά κινδυνεύει να χαθεί. Στις ενδεικτικές δράσεις περιλαμβάνονται προγράμματα καταγραφής προφορικών μαρτυριών, ψηφιακές βάσεις δεδομένων και οργανωμένα αρχεία, ιστορικές έρευνες, λευκώματα και βιβλία, αλλά και ψηφιακές αφηγήσεις και μικρά ντοκιμαντέρ.

Στον τομέα του παραδοσιακού πολιτισμού, το πεδίο ανοίγει ακόμη περισσότερο: προβλέπονται δράσεις «ζωντανής μνήμης» με αφηγήσεις για ήθη, έθιμα και καθημερινές συνήθειες, καταγραφή τραγουδιών και μουσικών παραδόσεων, εργαστήρια παραδοσιακών τεχνών και επαγγελμάτων, από την υφαντική, την αγγειοπλαστική και την ξυλογλυπτική μέχρι τη ραπτική και την πέτρινη δόμηση, αλλά και εργαστήρια παραδοσιακής μουσικής, τραγουδιού και χορού.

Ακόμη και η γαστρονομία αντιμετωπίζεται ως φορέας πολιτιστικής μνήμης. Το Σχέδιο προβλέπει παρασκευή και παρουσίαση παραδοσιακών φαγητών, εργαστήρια τοπικής μαγειρικής, ανταλλαγή συνταγών και ιστοριών γύρω από το φαγητό, με δυνατότητα δημιουργίας αρχειακού συνταγολογίου ή μικρών ντοκιμαντέρ.

Δεν απαιτείται κάθε πρόταση να περιλαμβάνει ψηφιοποίηση ή δημιουργία αρχείου. Η τεκμηρίωση και η διάσωση μπορούν να επιτευχθούν με διαφορετικούς τρόπους, ανάλογα με τη φύση της δράσης, ενώ το σχέδιο καλύπτει ένα ευρύτερο φάσμα πολιτιστικών, δημιουργικών, συμμετοχικών και ερευνητικών δράσεων.

Αντίστοιχα, δεν είναι απαραίτητο μια δράση να απευθύνεται αποκλειστικά σε πρόσφυγες ή μέλη της συγκεκριμένης κοινότητας. Η ευρύτερη κυπριακή κοινωνία μπορεί να αποτελεί μέρος του κοινού, ώστε η ιστορία και η πολιτιστική κληρονομιά των κατεχόμενων κοινοτήτων να γίνονται ευρύτερα γνωστές.

Οι επτά ειδικοί στόχοι

Το «ΝΟΣΤΟΣ» οργανώνεται γύρω από επτά ειδικούς στόχους:

• συν-ευθύνη φορέων και κοινοτήτων,
• τεκμηρίωση, διάσωση και ψηφιακή/ αρχειακή υποστήριξη της πολιτιστικής μνήμης,
• προώθηση συμμετοχικών δράσεων,
• ενδυνάμωση της κοινωνικής συνοχής και της συλλογικής ταυτότητας,
• προώθηση της πολιτιστικής πολυμορφίας και της ισότιμης πρόσβασης,
• ενίσχυση της συλλογικής μνήμης και ταυτότητας,
• βιωσιμότητα και ανθεκτικότητα πολιτιστικών πόρων και δομών.

Το Σχέδιο ενθαρρύνει δράσεις στις οποίες τα μέλη των κοινοτήτων συμμετέχουν, δημιουργούν και μοιράζονται γνώσεις και εμπειρίες. Παράλληλα, επιδιώκεται οι δράσεις να αφήνουν κάποιο διαρκές πολιτιστικό αποτύπωμα. Αυτό μπορεί να είναι μια έκδοση ή ένα ψηφιακό αρχείο, αλλά μπορεί επίσης να είναι γνώση, δεξιότητες, συνεργασίες, δομές ή πρωτοβουλίες που θα συνεχίσουν να αξιοποιούνται μετά τη λήξη της χρηματοδότησης.

Οι δικαιούχοι

Δικαιούχοι είναι οι κατεχόμενες κοινότητες, τα προσφυγικά σωματεία κατεχόμενων κοινοτήτων, φυσικά πρόσωπα και μη κερδοσκοπικοί πολιτιστικοί φορείς. Για τα φυσικά πρόσωπα, το Σχέδιο προβλέπει ότι πρέπει να είναι Κύπριοι υπήκοοι —περιλαμβανομένων ατόμων που τα τελευταία πέντε χρόνια διαμένουν μόνιμα στην Κυπριακή Δημοκρατία— και να δραστηριοποιούνται δημιουργικά σε τομείς του σύγχρονου πολιτισμού. Οι φορείς πρέπει να είναι μη κερδοσκοπικοί και εγγεγραμμένοι σύμφωνα με την κυπριακή νομοθεσία.

Κεντρική προϋπόθεση είναι η σύνδεση με την ίδια την κατεχόμενη κοινότητα. Δεν μπορεί, δηλαδή, κάποιος να υποβάλει μια πρόταση απλώς επειδή αφορά γενικά τα κατεχόμενα. Για προσφυγικά σωματεία, φυσικά πρόσωπα και φορείς απαιτείται προηγούμενη επαφή με την αντίστοιχη Κοινοτική Αρχή και υποστηρικτική επιστολή της. Η συνεργασία μπορεί να αφορά και περισσότερες από μία κατεχόμενες κοινότητες, υπό την προϋπόθεση ότι θα εξασφαλιστούν οι αντίστοιχες επιστολές.

Κάθε δικαιούχος μπορεί να υποβάλει μία μόνο πρόταση ανά έτος.

Τι χρηματοδοτείται

Στις επιλέξιμες δαπάνες περιλαμβάνονται αμοιβές καλλιτεχνών και πολιτιστικών δημιουργών, αεροπορικά εισιτήρια με επιστροφή για συμμετέχοντες από το εξωτερικό, επίδομα συντήρησης έως €150 ανά διανυκτέρευση και μέχρι επτά διανυκτερεύσεις, καθώς και ενοικίαση χώρου όταν η Κοινοτική Αρχή ή το προσφυγικό σωματείο δεν διαθέτει κατάλληλο χώρο.

Καλύπτονται επίσης τεχνικές υπηρεσίες όπως ηχοληψία, φωτισμός, βιντεοπροβολή, βιντεογράφηση, φωτογράφηση και ηχογράφηση, καθώς και σκηνικά, κοστούμια, φροντιστήριο, υπηρεσίες μετάφρασης, διερμηνείας και υποτιτλισμού και υποδομές προσβασιμότητας όπου τεκμηριώνεται σχετική ανάγκη.

Επιλέξιμα είναι ακόμη υλικά καλλιτεχνικής παραγωγής, αναλώσιμα εργαστηρίων, συσκευασία, μεταφορά και ασφάλιση έργων τέχνης ή εξοπλισμού, πνευματικά δικαιώματα και δικαιώματα χρήσης έργων τρίτων, εκδόσεις, κατάλογοι, λευκώματα, συνταγολόγια, εκπαιδευτικό και αρχειακό υλικό. Η επικοινωνία και προβολή αποτελεί υποχρεωτική δαπάνη, ενώ η επικοινωνία και διαφήμιση μπορεί να καλύπτει μέχρι 5% του συνολικού προϋπολογισμού.

Αντίθετα, δεν χρηματοδοτούνται μόνιμες κατασκευές και ανακαινίσεις, αγορά τεχνικού εξοπλισμού για ιδιοχρησία, δράσεις σε εδάφη που δεν ελέγχονται από την Κυπριακή Δημοκρατία, δράσεις αποκλειστικά εμπορικού χαρακτήρα, ενοίκια χώρων προβών, έξοδα επικοινωνίας με τις κοινότητες, γενική διοικητική ή λογιστική υποστήριξη και αμοιβή για τη σύνταξη της αίτησης.

Οι δράσεις που χρηματοδοτούνται πρέπει επίσης να είναι ελεύθερα προσβάσιμες στο κοινό, χωρίς εισιτήριο.

Η διαδικασία υποβολής έχει ήδη ανοίξει από τις 24 Αυγούστου, ενώ η προθεσμία λήγει τη Δευτέρα 14 Σεπτεμβρίου 2026, στις 14:00. Οι αιτήσεις υποβάλλονται ηλεκτρονικά μέσω της πλατφόρμας Grant4arts του Τμήματος Σύγχρονου Πολιτισμού. Οι εγκεκριμένες δράσεις θα υλοποιηθούν από τον Δεκέμβριο του 2026 μέχρι τον Ιούνιο του 2027, ενώ η αξιολόγηση των προτάσεων τοποθετείται μεταξύ Σεπτεμβρίου και Νοεμβρίου.

Οι προτάσεις θα εξετάζονται από τριμελή Επιτροπή, αποτελούμενη από εκπρόσωπο των κατεχόμενων κοινοτήτων, τον αρμόδιο λειτουργό του Τμήματος Σύγχρονου Πολιτισμού και εμπειρογνώμονα που ορίζεται από την Υφυπουργό Πολιτισμού.

Περισσότερες λεπτομέρειες για το Σχέδιο, τους όρους και τη διαδικασία υποβολής θα βρείτε ΕΔΩ.

Το Τμήμα Σύγχρονου Πολιτισμού, σε συνεργασία με την Ένωση Κατεχόμενων Κοινοτήτων, πραγματοποίησε την προηγούμενη εβδομάδα τρεις ενημερωτικές ημερίδες, ανά επαρχία, με αθρόα προσέλευση και με στόχο την πρακτική υποστήριξη των Κοινοτικών Συμβουλίων, των προσφυγικών σωματείων, των φορέων και των ενδιαφερομένων. Οι ημερίδες πραγματοποιήθηκαν στα προσωρινά οικήματα της Ένωσης Κατεχόμενων Κοινοτήτων Κερύνειας στον Άγιο Δομέτιο, της Ένωσης Κατεχόμενων Κοινοτήτων Αμμοχώστου στη Λάρνακα και της Ένωσης Κατεχόμενων Κοινοτήτων Λευκωσίας στην Αγλαντζιά.