Η «Αμμόχωστος Βασιλεύουσα» σε μετάφραση Γιάννη Μηλίδη

Κυριάκου Χαραλαμπίδη, Αμμόχωστος Bασιλεύουσα/Famagusta Regina, μετάφραση στα αγγλικά από τον Γιάννη Μηλίδη Arcadia, Melbourne, 2018
 
Έχουν γραφτεί πολλές μελέτες που αναλύουν, ερμηνεύουν και κυρίως τοποθετούν το πολυσχιδές ποιητικό έργο του ποιητή Κυριάκου Χαραλαμπίδη, του σημαντικότερου ζώντα ποιητή του παγκόσμιου Ελληνισμού, στα αρμόδια και αναγκαία συμφραζόμενά του. Ο Γιάννης Μηλίδης  προσφέρει μεγάλη υπηρεσία στη διάδοση του έργου αυτού του μοναδικού ποιητή με την παρούσα μετάφραση της συλλογής Αμμόχωστος Βασιλεύουσα.

 

Το εγχείρημα δεν είναι μικρό και δεν είναι χωρίς κινδύνους. Όσοι γνωρίζουν το έργο του Χαραλαμπίδη κατανοούν πόσο απαιτητικό είναι τόσο στην γλωσσική του άρθρωση όσο και στην ερμηνευτική του δομή.  Ο Χαραλαμπίδης είναι συνεχιστής και θεματοφύλακας μιας ποιητικής παράδοσης που διατρέχει ολόκληρη της ιστορία της ελληνικής ποιητικής γλώσσας. Οι στίχοι είναι συγκεντρωτικοί φακοί που διαθλούν τα φάσματα της γλώσσας του Ομήρου, των τραγικών του Ευαγγελίου, των δημοτικών τραγουδιών, της Κρητικής αναγέννησης και βέβαια της νεότερης παράδοσης όπως εγκαινιάστηκε από τον Διονύσιο Σολωμό.
Εδώ θα πρέπει μάλλον να επαναλάβουμε μερικές από τις κωδικοποιημένες ευθύνες του ποιητή όπως διατυπώθηκαν από τον ίδιο τον Χαραλαμπίδη.

«Να κατέχεις την τέχνη της αναγωγής της ιστορίας σε μύθο και να μιλάς για πράγματα υπαρκτά. Να προσγειώνεις το λόγο με αναφορές στα συγκεκριμένα. Να είσαι σαφής, φιλάνθρωπος, να μη ψευτίζεις την επιστήμη της πραγματικότητας. Να σημαδεύεις το υψηλόν της λαϊκής ψυχής, να συνταιριάζεσαι με το ρυθμό της, να συνεχίζεις τη γραμμή. Να εγγράφεις στο έργο σου λέξεις (κοινές είτε σπάνιες, αρχαίες, νεότερες, διαλεκτικές). Να γίνεσαι σωτήρας τους δεν είναι λίγο. Να κατατείνουν όλα σε γλυκεία διατύπωση – ο λόγος, στρογγυλός και  μαλακός, ν’ αποκρύβει περίτεχνα το μόχθο που χρειάστηκε για να φτάσει ως τη λείανση· να ξεγελά πως δήθεν αβασάνιστα.»

 

Οι ευθύνες του ποιητή για την ‘γλυκεία διατύπωση’ φαίνονται καθαρά στην  παρούσα συλλογή. Ό,τι αναφέραμε πιο πάνω, όλα υπάρχουν στον ποιητικό λόγο του αλλά όλα ενοποιούνται από ένα θεματικό πυρήνα, μια εστιασμένη οπτική, μια συγκεκριμένη θέαση. Ο ποιητής βλέπει την Αμμόχωστο, αιχμάλωτη, ερημωμένη και ακατακοίτητη, ένα φάντασμα του παρελθόντος, μια πόλη αναμνήσεων και νοσταλγίας.

Είναι φανερό ότι μια συγκίνηση τραγικών αποχρώσεων αναδύεται μέσα από τους λυρικούς στίχους του. Η ποιητική συλλογή είναι η απάντηση στο τραύμα μιας βαθύτατης σωματικής απώλειας, όχι μόνο της παδικής ηλικίας ή της σωματικής αίσθησης τού να μεγαλώνεις μέσα σε ένα χώρο αλλά ενός ακρωτηριασμού, σαν να έχεις απωλέσει ένα μέρος της φυσικής σου παρουσίας.

 

Ο Χαραλαμπίδης με αυτές τις λεπταίσθητες ελεγείες που βγαίνουν μέσα από τους μεασιωνικούς θρήνους, την εκκλησσιαστική υμνογραφία και την κλασσική επική παράδοση δημιουργεί αυτό που θα ονομάζαμε ανακάλημα της πόλης, μια νέα γέννησή της μέσα στο φαντασιακό της συλλογικής μνήμης. Η Αμμόχωστος γίνεται έτσι όπως και η Πόλη: όσοι αιώνες και αν περάσουν εξακολουθεί να κυριαρχεί στο συλλογικό φαντασιακό του ελληνισμού ώς η βασιλεύουσα πόλη. Η ποίησή του ιδιαίτερα στην Αμμόχωστο Βασιλεύουσα υπερβαίνει τους περιορισμούς της σύγχρονης ποίησης της αυτοβιογραφικής αναφοράς.

 

Η μετάφραση τής συλλογής στα αγγλικά και μάλιστα από την Αυστραλία δείχνει ότι οι μελετητές και στοχαστές όπως ο Γιάννης Μηλίδης έχουν κατανοήσει περισσότερο από πολλούς νεοελληνιστές πού πάλλεται η καρδιά του ελληνισμού, πού βρίσκεται το κέντρο του και τι πραγματικά το διαφοροποιεί από την γενικευμένη ομοιομορφία της εποχής μας.

 

Ο Γ. Μηλίδης εργάστηκε σε όλα τα επίπεδα της ποιητικής λειτουργίας και κατόρθωσε να ‘αποδώσει’ με ευστοχία και επιτυχία την πολύσημη και πολυεστιακή γλώσσα του πρωτότυπου  στην διαυγή αντικειμενικότητα και αναλυτικότητα της αγγλικής γλώσσας. Όπως συμβαίνει με κάθε επιτυχημένη μετάφραση, ο Γ. Μηλίδης όμως δεν έγινε ένας παθητικός αναπαραγωγός του πρωτοτύπου αλλά ένας ευαίσθητος αναδημιουργός του. Με άνεση και απλότητα μεταφράζει: ‘I know you are wasting away in your ordeal; / a city yet you are becoming an illusion…/ No eyes watch over you, no human hands dig your soil, / no roses and unruly children nurture you.’ Το πρωτότυπο  πάλλεται από συνδηλώσεις οι οποίες δεν μπορούν  να υπάρξουν στην αγγλική. Έτσι ο μεταφραστής διατηρεί τη βασική συγκινησιακή δομή των στίχων για να διοχετευτεί στα αγγλικά η συναισθηματική φόρτιση που διαφορετικά θα ακουγόταν άδεια συναισθηματική ρητορική. Με ανάλογη διαφάνεια εργάστηκε σε όλη τη συλλογή του Χαραλαμπίδη προσπαθώντας να παρουσιάσει στα αγγλικά την βαθειά δομή των στιχουργικών δηλώσεων και υπαινιγμών του.

 

Το τελικό αποτέλεσμα συνιστά ένα μεταφραστικό άθλο που θα χρειαστεί περισσότερο χώρο για να μελετηθεί και να αξιολογηθεί. Ο Γ. Μηλίδης επιπλέον κατορθώνει να ξαναδώσει στην αγγλική γλώσσα μια στιλπνότητα και διαφάνεια που έχει μάλλον απολέσει από την κατάχρησή της με διαφημιστικά συνθήματα και την κρυπτογραφική γλώσσα του μεταμοντέρνου. Το γεγονός ότι πέρυσι το Νόμπελ λογοτεχνίας δόθηκε σε έναν τραγουδοποιό υποδεικνύει τα μεγάλα αδιέξοδα της αγγλικής που μόνο χάρη σε μεταφράσεις σαν και αυτή θα μπορέσει να ξεπεράσει.

 

Η έκδοση έχει γίνει με αξιοθαύμαστη καλαισθησία και καλλιτεχνική λεπτότητα. Η ποίηση του Χαραλαμπίδη βρίσκει έτσι ένα καινούργιο αναγνωστικό κοινό διανοίγοντας τον συμβολικό της κόσμο στην δημοκρατικότητα του ποιητικού κοσμοπολιτισμού.