Την συνάντησα ένα φθινοπωρινό και καθ’ όλα γεμάτο απόγευμα Δευτέρας. Αφορμή μια μαυρόασπρη φωτογραφία φίλης στο Facebook, που είχα δει την προηγούμενη ημέρα, από το Φεστιβάλ Βιβλίου στο Πάρκο της Ακρόπολης, η οποία απεικόνιζε ένα κορίτσι όλο ενθουσιασμό να κρατά δυo τεράστια πινέλα, έχοντας μπροστά της ένα φθαρμένο βιβλίο. Χωρίς δεύτερη σκέψη ρώτησα να μάθω για την τέχνη της. Είναι η Παρασκευή Λοΐζου συντηρήτρια έργων τέχνης σε χαρτί και ιδιοκτήτρια του εργαστηρίου Atelier De Papier και μόλις είχε απλώσει τον δικό της «κόσμο» στο κοινό μιλώντας για την αξία της συντήρησης των έργων τέχνης των βιβλίων, των αρχείων και ό,τι έχει κάθε είδους αξία να παραμείνει ζωντανό στον χρόνο.

 «Εισέβαλα», τολμώ να πω, σχεδόν αμέσως στον δικό της κόσμο, στο προσωπικό της ιερό, στον κόσμο της συντήρησης για να μάθω περισσότερα, καθ’ ότι πάντα με ενθουσίαζαν νέοι και… παράξενοι επαγγελματίες έξω από τις κοινωνικές νόρμες που κοντράρουν τους δύσκολους καιρούς προτάσσοντας τα θέλω τους. Δεν είναι γιατρός, δεν είναι δικηγόρος, δεν είναι δασκάλα ή οτιδήποτε θεωρείται «σίγουρο» επάγγελμα.  

Έκανε την αγάπη της για την τέχνη επάγγελμα και αφού δεν έγινε δημιουργός έργων τέχνης έγινε «θεραπευτής», κρίνοντας πως η αξία ενός έργου να παραμείνει στον χρόνο είναι ίσως… λίγο πιο σπουδαία. Ανήκει λοιπόν στις τάξεις των «σούπερ- ηρώων» των μουσείων, οι οποίοι κάνουν τα πάντα να διατηρήσουν ζωντανούς τους θησαυρούς της παράδοσης, του πολιτισμού μας, της ιστορίας μας! Το χαρτί όμως μέσα απ’ όσα έχει δει στην πορεία της είναι αυτό που την μάγεψε περισσότερο. 

Την παρατηρώ να δουλεύει με ευλαβικές κινήσεις, καθώς μου εξηγεί τις διαδικασίες που ακολουθεί ένας συντηρητής τέχνης, έχοντας απλώσει μπροστά της έναν χάρτη σε γκραβούρα, ο οποίος έφθασε στα χέρια της για «θεραπεία» με διαφόρων ειδών φθορές. Από σκισίματα, τσακίσεις, σκόνη και κηλίδες υγρασίας, στίγματα, απώλειες, δυσχρωμίες που δύσκολα φεύγουν… 

Το χαρτί είναι ζωντανός οργανισμός, μου εξηγεί, και ό,τι εισχωρήσει στις ίνες του δύσκολα μπορεί να φύγει. Μπορεί να αποκατασταθεί; Ναι… Μπορεί! Ως ένα βαθμό ναι! Εξαρτάται πάντα από τις φθορές. Ωστόσο, σημειώνει επανειλημμένα πως ένας συντηρητής έργων τέχνης πρέπει να σέβεται τους κανόνες δεοντολογίας της συντήρησης και να επεμβαίνει μέχρι εκεί που μπορεί και η συντήρηση να είναι ορατή από κοντά. 

 

Τι είναι λοιπόν η συντήρηση;

Η συντήρηση είναι η άμεση παρέμβαση σε ένα έργο τέχνης προκειμένου να γίνει και πάλι λειτουργικό. Ο στόχος δεν είναι να επανέλθει το έργο στην αρχική του μορφή, άλλωστε είναι σχεδόν αδύνατο κάποιες φορές, ωστόσο γίνεται να φθάσει στο σημείο που θα μπορεί να χρησιμοποιηθεί ξανά διατηρώντας το πρωτότυπο υλικό του. Η συντήρηση ενός έργου θα πρέπει να είναι ορατή και αναστρέψιμη. 

Δεν μπορεί να γίνει σαφώς όταν ένα έργο καταστραφεί εντελώς, όπως για παράδειγμα σε περιπτώσεις πυρκαγιών. Μπορεί όμως να γίνει προληπτική συντήρηση, η οποία βοηθά το έργο να παραμείνει στον χρόνο, όπως για παράδειγμα η σωστή αποθήκευση, το περιβάλλον, διατήρηση του έργου, τα υλικά κτλ. Είναι, όπως λέει, απαραίτητη προϋπόθεση για τη ζωή του έργου. Ένα έργο έχει μια δική του ιστορία να αφηγηθεί. Και όταν πέσει στα χέρια σου και το παρατηρήσεις μπορείς να καταλάβεις πόσο σπουδαίο είναι να παραμείνει στον χρόνο άρτιο για τις επόμενες γενιές. Τόσο – όσο για να συνειδητοποιήσουμε πόσο σημαντική είναι η τέχνη της συντήρησης! 

Η συντήρηση δεν γίνεται μόνο όταν το έργο καταστραφεί εντελώς. Υπάρχει και η προληπτική συντήρηση που συνήθως γίνεται insitu και βοηθά στη μακροζωία του έργου, π.χ. η σωστή αποθήκευση, το σωστό περιβάλλον διατήρησης, τα υλικά που θα χρησιμοποιήσεις κ.λπ. 

Αφού έχει αρχίσει τη διαδικασία της συντήρησης με τη φωτογραφική τεκμηρίωση του έργου για την αποτύπωση των φθορών και την καταγραφή των λεπτομερειών (διαστάσεις, κατασκευή, ημερομηνία κτλ), με «χειρουργικές» κινήσεις, καθαρίζει με τα ειδικά σφουγγάρια, απομακρύνει τις ακαθαρσίες που είχαν μαζευτεί στο έργο. Μου εξηγεί βήμα- βήμα όλες τις διαδικασίες που χρειάζονται για τη συντήρηση ενός έργου τέχνης όσο δουλεύει και παρατηρώ τον ενθουσιασμό στα μάτια της όταν μιλά για τη δουλειά της. Παρατηρώ τον πάγκο εργασίας της και εντοπίζω νυστέρια, κόλλες, ιαπωνικά χαρτιά για στερεώσεις και διάφορα άλλα. Το εργαστήρι της, όπως λέει, δεν είναι επαγγελματικό και το χτίζει σιγά – σιγά, ωστόσο εγώ συνάντησα μια επαγγελματία, η οποία πατά γερά στα πόδια της αγαπά και ξέρει πολύ καλά αυτό που κάνει!

Αντί δημιουργός έργων τέχνης, έγινα θεραπευτής

Μεγαλωμένη σε μια οικογένεια που αγαπά ιδιαίτερα την τέχνη, χωρίς απαραίτητα κάποιο μέλος της να είναι καλλιτέχνης, είχε όλα τα εφόδια να έρθει σε επαφή με τον πολιτισμό και την τέχνη από πολύ μικρή ηλικία. Όντας «πρακτικός τύπος» δεν μπορούσε να φανταστεί πως θα περνούσε το υπόλοιπο της ζωής της πίσω από ένα γραφείο, χωρίς να κάνει κάτι το οποίο την εκφράζει, γι’ αυτό και πήρε τη μεγάλη απόφαση. Αν και ασχολείται με τη ζωγραφική, δεν θέλησε ποτέ τον «μανδύα» του δημιουργού! Ήταν προτιμότερος αυτός του «θεραπευτή».

Από τις Βρυξέλλες στην Αθήνα 

Η Παρασκευή μεγάλωσε στις Βρυξέλλες. Ωστόσο για τις σπουδές της προτίμησε μια χώρα με ήλιο. Έψαξε και βρήκε τη σχολή που ήθελε και φοίτησε στα ΤΕΙ Αθήνας στο τμήμα Συντήρησης Αρχαιοτήτων και Έργων Τέχνης και στη συνέχεια επέστρεψε στις Βρυξέλλες στη σχολή La Cambre όπου έκανε ειδίκευση στη συντήρηση χαρτιού.

Κατά τη διάρκεια των σπουδών της σε πρακτικές ασκήσεις ήρθε σε επαφή με διάφορα έργα τέχνης, ωστόσο όταν κλήθηκε να ασχοληθεί με τη συντήρηση αρχείων στα Γενικά Αρχεία του Κράτους στην Αθήνα ήταν η πρώτη φορά που ήρθε σε επαφή με το χαρτί και μαγεύτηκε! Πέρασαν από μπροστά της ιδιαίτερα σημαντικά ιστορικά χειρόγραφα από τους χώρους φύλαξης. Από επιστολές του Κίμωνα μέχρι χειρόγραφα που έφεραν υπογραφή της πριγκίπισσας. Αργότερα κατά τη διάρκεια των σπουδών της στις Βρυξέλλες ήρθε σε επαφή με ακόμη περισσότερα χειρόγραφα και χάρτες στα Γενικά Αρχεία του Βασιλείου. 

«Κάθε έργο είναι διαφορετικό, ο συντηρητής όμως το βλέπει με τον ίδιο σεβασμό»

Μου αποκαλύπτει σιγά-σιγά τα μυστικά της συντήρησης. Όλα τα έργα για έναν συντηρητή είναι τα ίδια. Είτε είναι πολύ παλιά είτε λίγο πιο καινούργια. Ένα πιο παλιό έργο ίσως ένας συντηρητής το βλέπει με άλλη οπτική λόγω της ιστορίας του. Όμως οποιοδήποτε έργο φθάσει σε ένα εργαστήρι συντήρησης έχει πέρα από ιστορική και πολιτιστική αξία και συναισθηματική. 

Τι σκέφτεται ένας συντηρητής όταν παίρνει ένα έργο με φθορές στα χέρια του; 

«Ειδικά όταν έχει κολλητική ταινία; Γιατί;» μου λέει και γελάει δυνατά! Σοβαρεύει όμως αμέσως. Εάν οι φθορές είναι από ανθρώπινο παράγοντα ένας συντηρητής απογοητεύεται με τον τρόπο που χειριζόμαστε τα αρχεία, τα έντυπα, τα βιβλία. Σίγουρα ένα βιβλίο αν δεν το πιάσεις στα χέρια σου, αν δεν το ακουμπήσεις, αν δεν το μυρίσεις, αν δεν το νιώσεις, δεν ακουμπήσεις τις σελίδες του, την υφή του υλικού είναι σαν να μην το είδες. Κανένας συντηρητής δεν περιμένει να βρει ένα έργο καινούργιο, ωστόσο το ζητούμενο είναι ο σεβασμός. 

Η Παρασκευή όταν παίρνει ένα έργο στα χέρια της προσπαθεί να το «διαβάσει». Τι έχει να της διηγηθεί για τη ζωή του, την προέλευσή του. Και μπορεί να καταλάβει πολλά από την κατάστασή του. Από τον χώρο στον οποίο ήταν αποθηκευμένο μέχρι εάν κακομεταχειρίστηκε από τον ιδιοκτήτη του. Κάποιες φορές παίζουν ρόλο και τα υλικά κατασκευής. Εάν δεν είναι τόσο καλά, πολλές φορές συμβάλλουν στο να υπάρξει και η ανάλογη γήρανση. 

 

 

Τέσσερα είναι τα είδη φθοράς με τα οποία μπορεί να έρθει αντιμέτωπος ένας συντηρητής. Οι ανθρώπινες καταστροφές, οι βιολογικές καταστροφές, οι φυσικές και οι χημικές. Οι ανθρώπινες καταστροφές προέρχονται από κακή μεταχείριση και παρέμβαση. Οι χημικές καταστροφές αφορούν στα υλικά κατασκευής του έργου, ενώ οι φυσικές καταστροφές αφορούν στο φως, τη θερμοκρασία και την υγρασία στην οποία εκτίθεται ένα έργο. Στις φυσικές καταστροφές ενός έργου συμπεριλαμβάνεται και η φωτιά όπου εκεί είναι πολύ δύσκολο ένα έργο να διασωθεί αν προλάβει να καεί σε μεγάλο βαθμό. Τέλος, βιολογικές καταστροφές σε έργα τέχνης είναι αυτές που προέρχονται από έντομα και τρωκτικά. 

Η πρώτη «ανεξάρτητη» δουλειά, ένας Xάρτης του 19ου αιώνα

Το πρώτο έργο στο οποίο η Παρασκευή ανέλαβε εξ ολοκλήρου τη συντήρησή του ήταν ένας χάρτης του 19ου αιώνα στην Εθνική Πινακοθήκη της Αθήνας, στο Μουσείο Αλέξανδρου Σούτσου, στο πλαίσιο της πρακτικής της άσκησης. Ο ενθουσιασμός μεγάλος. Η ανυπομονησία τεράστια. Το ίδιο και ο φόβος να μην πάει κάτι λάθος στη διαδικασία. Εξέτασε το έργο, πήρε τις σχετικές εγκρίσεις για τις επεμβάσεις και άρχισε δουλειά. Το συναίσθημα όταν είδε τα πρώτα αποτελέσματα του στεγνού και υγρού καθαρισμού να φαίνονται στο χάρτη ήταν απίστευτα όμορφα. Πόσο μάλλον όταν είδε το έργο να επανέρχεται σιγά-σιγά στην αρχική του μορφή. 

Τι έχει μείνει απ’ τη φωτιά…

 Αν και έχει ακόμα πολλά να δει στον τομέα της συντήρησης, αυτό που θα της μείνει αξέχαστο από τα έργα που κλήθηκε να δουλέψει για να τα κρατήσει ζωντανά, ήταν δυο πίνακες του Κωνσταντίνου Παρθένη και πάλι στην Εθνική Πινακοθήκη, οι οποίοι υπέστησαν καταστροφές από πυρκαγιά στο σπίτι της κόρης του. Ό,τι απέμεινε δηλαδή. 

Τότε έκανε ακόμα την πρακτική της και μαζί με τέσσερα άλλα άτομα συνέβαλαν στο να ξεκινήσει η συντήρηση- αποκατάστασή τους, κάνοντας την αρχή με το «φοδράρισμα» και τη στερέωση πάνω στο τελάρο. Στη συνέχεια ανέλαβαν οι επαγγελματίες συντηρητές για να κάνουν τις απαραίτητες αναλύσεις και να φθάσουν μέχρι τέλους! 

Ομολογεί πως τα έργα τα οποία έχει συντηρήσει μέχρι στιγμής τα βλέπει ανάλογα με τις φθορές τους. Δηλαδή, πού χρειάστηκε να κάνει τις περισσότερες επεμβάσεις. Πού χρειάστηκε να δουλέψει περισσότερο. Σε κάποιους χάρτες στα αρχεία των Βρυξελλών για παράδειγμα πάνω στους οποίους χρειάστηκε να επέμβει για να τους συντηρήσει έπρεπε να αφαιρέσει ταινίες, οι οποίες ήταν κολλημένες στο πίσω μέρος του και να τον καθαρίσει. Δεν μπορούσε να τον πλύνει λόγω των ευαίσθητων υλικών του και έτσι μέσω της διαδικασίας αυτής έκανε τη θεωρία της πράξη και για πρώτη φορά γνώρισε άλλους τρόπους συντήρησης. 

Η επιστροφή στην Κύπρο και το δικό της εργαστήρι

Τον τελευταίο χρόνο η Παρασκευή Λοΐζου επέστρεψε στην Κύπρο προκειμένου να αναζητήσει λίγο περισσότερο το τι συμβαίνει εδώ στον τομέα της συντήρησης έργων τέχνης και ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά το χαρτί. Ωστόσο διαπίστωσε ότι τα πράγματα είναι λίγο στάσιμα. Ο δρόμος έχει δυο οδούς… Είτε στο Δημόσιο περιμένοντας να ανοιχτεί κάποια θέση, είτε στον ιδιωτικό τομέα όπου χρειάζονται γνωριμίες. Δεν είναι πολλοί οι επαγγελματίες συντηρητές στην Κύπρο. Δεν είναι ούτε γνωστή στο ευρύ κοινό η διαδικασία και η αξία της συντήρησης ενός αρχείου, ενός έργου τέχνης.

Η ανάγκη της συντήρησης «βολεύτηκε» πίσω από κάποια εργαστήρια που υπάρχουν σε ιδρύματα. Τα μουσεία δεν έχουν δικά τους εργαστήρια συντήρησης. Υπάρχει ένα εργαστήριο συντήρησης για τα κρατικά αρχεία, ένα εργαστήριο στην Αρχιεπισκοπή, το οποίο άνοιξε ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος πριν από το 1974. Παλαιότερα διέθετε και η Μητρόπολη Κύκκου το δικό της εργαστήρι συντήρησης, ωστόσο πρόσφατα έκλεισε. 

Υπό αυτά τα δεδομένα, η Παρασκευή θέλησε να ακολουθήσει τον δικό της δρόμο χτίζοντας το δικό της εργαστήρι ως ιδιώτης συντηρήτρια έργων Τέχνης σε χαρτί, με αργά και σταθερά βήματα, δουλεύει πάνω σε έργα τα οποία έρχονται στα χέρια της. Το μέλλον δεν ξέρει τι της επιφυλάσσει. Ούτε σαφώς ποιες ευκαιρίες θα βρεθούν στον δρόμο της. Το μόνο σίγουρο είναι ότι θα συνεχίσει να κάνει αυτό που αγαπά. 

Παγκόσμια Μέρα Συντήρησης η 13η Οκτωβρίου

Γιορτάζεται για δεύτερη φορά φέτος η Παγκόσμια Μέρα Συντήρησης και σε άλλες χώρες τα εργαστήρια συντήρησης των μουσείων ανοίγουν τις πόρτες τους και δείχνουν στον κόσμο τις διαδικασίες της συντήρησης. Στην Κύπρο δεν υπάρχουν κάποιες εκδηλώσεις σχετικά με την Παγκόσμια Μέρα Συντήρησης. 

Αν και όλοι ενθουσιάζονται με το άκουσμα της επαγγελματικής της ιδιότητας, λίγοι μπορούν να καταλάβουν στην πραγματικότητα τι είναι αυτό που κάνει. Σίγουρα, «δεν ξεσκονίζει βιβλία», όπως της λέχθηκε κάποτε. Αρπάζει κάθε όμορφη ευκαιρία για να μιλήσει για τη δουλειά της, αλλά και να δείξει κάποιες επεμβάσεις συντήρησης στο κοινό, τονίζοντας πόσο σημαντική είναι η «θεραπεία» για να παραμείνει ζωντανό στον χρόνο. 

Συμμετείχε στο Φεστιβάλ «Η Λευκωσία που διαβά-ζει», μαζί με την Ιλιάνα Κουλαφέτη (Κυπριακός Χρονογράφος) τη Βάλια Μιτσεντίδου (Α-Polaroid Memories) τη Βούλα Κόκκινου (Εκδόσεις Εντύποις) και την Ιωάννα Αλεξάνδρου (Ιστορικό), όπου μέσα από τις δράσεις του έδειξε στο κοινό τι είναι η συντήρηση. Το ίδιο και στο Nicosia Book Festival στο Πάρκο της Ακρόπολης στις 5-6 Οκτωβρίου, όπου σε συνεργασία με τις Εκδόσεις Εντύποις, μίλησε στο κοινό για τη συντήρηση και έδειξε ένα δείγμα της δουλειάς της. Η ανταπόκριση δεν ήταν καθόλου απογοητευτική. 

Αυτό που κρατάω έντονα από την κουβέντα μας είναι πως η συντήρηση φέρνει το μέλλον. Ας μην πετάμε ένα παλιό φθαρμένο βιβλίο για ν’ αγοράσουμε καινούργιο. Υπάρχουν πολλοί τρόποι να σωθεί. Να συντηρηθεί! Κάθε έργο, είτε αυτό είναι χαρτί, είτε γλυπτό, είτε πίνακας, είτε οτιδήποτε άλλο μπορεί να γίνει ξανά λειτουργικό. Να προστατευθεί και να παραμείνει στον χρόνο. Αυτό είναι χρέος όλων μας! Και των συντηρητών ένα χρέος παραπάνω.