Κώστας Λυμπουρής: «Αθαλάσσα» εκδόσεις Το Ροδακιό, 2021.
Ο Κώστας Λυμπουρής είναι ένας μεθοδικός, παραγωγικός και βαθιά συνειδητοποιημένος πεζογράφος του τόπου μας, με ακριβείς και ευκρινείς ιδεολογικο-θεματικές στοχεύσεις. Η πολυεστιακή προσέγγιση της ευρύτερης θεματικής που μοιραία και τραγικά σημάδεψε την πατρίδα μας το 1974 παραμένει στο επίκεντρο της προσοχής του. Με το νέο μυθιστόρημα του που φέρει τίτλο «Αθαλάσσα» η θεματική αυτή διευρύνεται τόσο χρονολογικά όσο και σε σχέση με τις οπτικές γωνίες θέασης που εμπλουτίζονται και αυξάνονται εντυπωσιακά.
Η «Αθαλάσσα» είναι το δεύτερο μυθιστόρημα του Κ.Λ. μετά τους «Επιβάτες φορτηγών» που προηγήθηκαν το 2017, με την ίδια θεματική μεν, αλλά με πιο συγκεντρωτικό φως στα τραγικά δρώμενα αυτά καθαυτά. Βεβαίως, η κυπριακή τραγωδία έχει ισχυρή και διάχυτη παρουσία και στις πέντε συλλογές διηγημάτων του Κ.Λ. που κυκλοφόρησαν την περίοδο 2007-2019.
Στην «Αθαλάσσα» το κυπριακό δράμα φωτίζεται πολυεστιακά, πολυδιάστατα, πολύπλευρα και μέσα από τη δυναμική της εξέλιξής του μέχρι και την κορύφωση που ήταν το πραξικόπημα και η εισβολή. Αυτή τη φορά ο συγγραφέας εγκαθιστά τους προβολείς του σε παρεμφερή θέατρα δρωμένων, μακριά από την κεντρική σκηνή του δράματος. Η απόσταση, αλλά και η υπόσταση των πρωταγωνιστών, δίνουν στον Κ.Λ. την ευχέρεια για μια πανοραμική θέαση της όλης τραγωδίας. Αφού συχνά η εγγύτητα της θέασης παρεμποδίζει την ολοκληρωμένη εικόνα.
Αυτή τη φορά, μέσα από την γραφίδα του συγγραφέα, βιώνουμε την κυπριακή υπόθεση για μια δεκαετία από το 1964 μέχρι το 1974. Δηλαδή από την περίοδο που το κυπριακό ζήτημα άρχισε να λαμβάνει πολιτειακές διαστάσεις. Ο μικρόκοσμος μέσα από τον οποίο βιώνεται η πιο πάνω περίοδος είναι οι νοσηλευόμενοι αλλά και οι νοσηλευτές του ψυχιατρείου Αθαλάσσας. Κι είναι ένας μικρόκοσμος που δεν αποτελεί τίποτ’ άλλο παρά μια μικρογραφία του συνόλου της κυπριακής κοινωνίας της τότε εποχής. Διότι όσος «παραλογισμός» απαντάται εντός του ψυχιατρείου, απαντάται και εκτός. Παρά τις ιδιομορφίες και τις ιδιαιτερότητες, οι κοινωνικοπολιτικές παθογένειες είναι οι ίδιες τόσο εντός όσο και εκτός του ιδρύματος.
Πιστεύω ότι ο συγγραφέας κάθε φορά επεξεργάζεται καλύτερα το πρωτογενές υλικό το οποίο συγκεντρώνει. Στο νέο του μυθιστόρημα παρουσιάζεται πιο μεθοδικός, συστηματοποιημένος, ταξινομημένος απ’ ότι προηγουμένως. Προσέχει καλύτερα τη δόμηση αλλά και την ανάπτυξη του υλικού του. Οι χαρακτήρες των ηρώων του είναι πιο ολοκληρωμένοι και η γραφή του πιο στρωτή. Η σύλληψη της αρχικής ιδέας είναι καλοδουλεμένη, μελετημένη, πρωτότυπη και βαθιά. Ο συγγραφέας μελέτησε αρχεία, συνομίλησε με ειδικούς αλλά και με πρωταγωνιστές της τότε εποχής και του χώρου στον οποίο αναφέρεται.
Τα κεντρικά πρόσωπα στο βιβλίο, ο νοσηλευόμενος Ισίδωρος, ο νοσηλευτής Δαμιανός, ανήκουν στην ίδια ηλικιακή συνομοταξία με τον συγγραφέα. Αυτό τον βοηθά να έχει προσλαμβάνουσες παραστάσεις, βιώματα και εμπειρίες των όσων καταγράφει και περιγράφει. Έτσι, γίνεται ιδιαίτερα πειστικός, ρεαλιστικός και αυθεντικός. Όλα τα υπόλοιπα τα συμπληρώνει η φαντασία και η δεινότητα της σύνθεσης, αλλά και της υπέρβασης.
Ο συγγραφέας αξιοποιεί με επάρκεια και αρμονία τη φιλολογική του υποδομή, λειτουργικά και αβίαστα. Για παράδειγμα, η ποίηση, μελοποιημένη και μη, λαμβάνει αξιοπρόσεκτη θέση καθ’ όλη την ανάπτυξη του συνολικού μύθου, διαδραματίζοντας ένα ρόλο επικουρικό μεν, αλλά βαθιά εμπλουτιστικό από πλευράς αισθητικής. Από την άλλη, το έργο έχει και φιλοσοφικές προεκτάσεις, κυρίως μέσα από τις σκέψεις του κεντρικού ήρωα, του Ισίδωρου, ο οποίος, ουδόλως τυχαία, επαγγέλλεται τον δάσκαλο. Γενικά, πιστεύω ότι ο Ισίδωρος είναι η φιλοσοφική υπόσταση του ίδιου του συγγραφέα.
Η διάνθιση του κεντρικού μύθου με ιστορικά γεγονότα από την επικαιρότητα της τότε εποχής θεωρώ ότι υπήρξε επιτυχής. Καθιστά το βιβλίο ακόμη πιο ρεαλιστικό, αλλά βοηθά και τον αναγνώστη να ενταχθεί στην ατμόσφαιρα και το πνεύμα της κάθε χωριστής περιόδου στην οποία γίνεται αναφορά. Ενδεικτικά σημειώνω την παραίτηση του Γεώργιου Παπανδρέου, τη δολοφονία του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, την απόπειρα δολοφονίας του Μακαρίου, τα γεγονότα του Πολυτεχνείου κ.λπ.
Βέβαια, ο κεντρικός μύθος είναι η αλλόκοτη πλην βαθιά ερωτική ιστορία του Ισίδωρου και της Ανθούλας, η οποία περιπλέκεται με την πολιτική ιστορία του τόπου μας. Προσωπικά, θα ήθελα η πολιτική ιστορία να φωτίζεται περισσότερο και ως προς την κοινωνικοοικονομική πτυχή της. Να γίνεται δηλαδή μνεία στους κοινωνικούς αγώνες και όχι μόνο στους πολιτικούς. Σε ότι αφορά τους χαρακτήρες του έργου θα ήθελα να φωτίζεται περισσότερο η προσωπικότητα της Ανθούλας. Ασφαλώς, αν τα δρώμενα καταγράφονταν μέσα από τον εσωτερικό κόσμο της Ανθούλας το βιβλίο θα ήταν ένα άλλο βιβλίο. Όμως δεν είναι αυτό το ζητούμενο. Όλες οι στοχεύσεις του συγγραφέα είναι σεβαστές και αξιοπρόσεκτες.
Συνολικά αποτιμώντας το βιβλίο, πιστεύω πως η «Αθαλάσσα» του Κ.Λ. αποτελεί μια ενδιαφέρουσα, ιδιόμορφη και πρωτότυπη τομή στη σύγχρονη πολιτική ιστορία της πατρίδας μας. Ο συγκερασμός ερωτικού και πολιτικού δράματος είναι ευφυής. Η επιλογή του ψυχιατρείου ως κεντρικού θεάτρου δρωμένων είναι ευρηματική. Η αισθητική μετάπλαση της πραγματικότητας, βαθιά εμπλουτισμένη με τη δημιουργική φαντασία του συγγραφέα, δικαιώνεται πλήρως.
Η «Αθαλάσσα» αποτελεί βήμα ανόδου στη συγγραφική πορεία του Κ.Λ. Την ίδια ώρα αποτελεί και σαφέστατη ένδειξη ότι η συνεχιζόμενη κυπριακή τραγωδία θα εξακολουθεί για πολλά χρόνια ακόμη να εμπνέει την κυπριακή λογοτεχνία. Το κυπριακό δράμα μπορεί να μην εκβάλλει ακόμη επαρκείς ακτίδες φωτός, τα κυπριακά γράμματα όμως αρχίζουν να φέγγουν ολοένα και περισσότερο.
Ελεύθερα, 13.3.2022
