Τα ιστορικά γεγονότα και οι επικές πτυχές της Εθνικής Παλιγγενεσίας δεν καταγράφονται μόνο στα Απομνημονεύματα των Αγωνιστών του 1821, στα δημοτικά τραγούδια και στον τοπικό είτε τον ξένο Τύπο της εποχής, όπως και στα έργα των παλαιότερων και νεώτερων ιστοριογράφων, αλλά και ενέπνευσαν πλειάδα συγγραφέων της ελληνικής και παγκόσμιας λογοτεχνίας.
Στο πλαίσιο της φετινής 200ής επετείου από την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης το νεοεκδοθέν ομώνυμο βιβλίο με «ποιητικά και πεζά κείμενα για το 1821» συνιστά ανάθημα οφειλόμενου χρέους και σέμνωμα τιμητικής μνήμης στους ήρωες και τις ηρωίδες τού υπέρ πίστεως και πατρίδος μεγάλου Αγώνα. Τη μετά «Γλωσσαρίου» συγκροτημένη ανθολόγηση κατά συγγραφικό είδος και συγγραφέα, συναφή θεματική και χρονολογική ιεράρχηση των επαναστατικών δρώμενων υπογράφει ο οτρηρός ερευνητής και πολυγραφότατος φιλόλογος Γ. Χατζηκωστής.
Στο οπισθόφυλλο της έκδοσης από την Ιερά Μητρόπολη Πάφου ενδεικτική η αναφορά τού περιεχομένου της, όπου μεταξύ άλλων επισημαίνεται: «Στο βιβλίο αυτό περιλαμβάνονται λογοτεχνικά κείμενα, ποιητικά και πεζά, που έχουν κέντρο τους το μεγάλο Γεγονός. Αρχίζοντας λίγο πριν από την Επανάσταση και φθάνοντας ώς τις μέρες μας, προσδοκούν, προετοιμάζουν, αφηγούνται, υμνούν, αξιολογούν τη Μεγάλη Πράξη. Κέντρο όλων η Ελευθερία, ως προϊόν τής Δικαιοσύνης και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.». Μια ευσύνοπτη αποτίμηση για τους οραματισμούς, τα αγωνιστικά κίνητρα και τα θαυμαστά επιτεύγματα του ιερού σκοπού τής Επανάστασης σε νοηματική προέκταση τής «αντί προλόγου» εγκυκλίου του Πανιερωτάτου Μητροπολίτου Πάφου κ. Γεωργίου για την 25η Μαρτίου, που προτάσσεται στο βιβλίο.
Τόσο μέσα από τις σελίδες του πρώτου μέρους με τις εμπνευσμένες ποιητικές καταγραφές τής λόγιας και της δημώδους μας μούσας όσο και μέσα από τα περισσότερο ή λιγότερο γνωστά πεζογραφικά αναγνώσματα του δευτέρου μέρους ανακαλούμε συνειρμούς συγκινησιακών παλμών και ελληνοπρεπών ανατάσεων οι διδασκόμενοι είτε και οι όσοι εξ ημών διδάσκοντες σε προηγούμενους χρόνους τα εν λόγω μνημειώδη αναντικατάστατα κείμενα. Στόχος διαχρονικής παιδαγωγίας η σφυρηλάτηση της εθνικής συνείδησης και η ενδυνάμωση του φρονήματος στους συνεχιζόμενους αγώνες του Κυπριακού Ελληνισμού. Αλλά και σήμερα ακόμη, περισσότερο από κάθε άλλη φορά, χρειαζόμαστε να εγκύψουμε και να αναστοχαστούμε τα μηνύματα που κομίζουν τα λογοτεχνικά σταχυολογήματα και τα αξιόλογα ιστοριογραφικά λήμματα της παρούσας ανθολόγησης, καθότι όπως υπομιμνήσκει ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης «περιήλθαμε σε θέση δεινή, πιο δεινή κι από εκείνη των χρόνων της πρώτης Τουρκοκρατίας».
Ως προανάκρουσμα της Εθνεγερσίας για απελευθέρωση από την Τυραννίαν ο εμβληματικός «Θούριος» του Ρήγα Φεραίου πυροδοτεί το έναυσμα στη σχετικώς άτεχνη στιχουργία άλλων «Θουρίων» και εγερτήριων πατριωτικών ύμνων, γραμμένων προεπαναστατικά από ποιητές Φιλικούς και ευπαίδευτους εκδότες που έδρασαν στα ευρωπαϊκά κέντρα του νεοελληνικού διαφωτισμού. Αξιοσημείωτα, ωστόσο, ως προς τα σημαινόμενά τους τα ποιήματα, που παρακινούν το δούλο γένος να μην αναμένει βοήθεια από τους ξένους αλλά να στηριχθεί στις δικές του δυνάμεις για την αποτίναξη του οθωμανικού ζυγού. Τη φωνή της αφύπνισης μέσω τής παιδείας αποτυπώνει «Το κρυφό Σχολειό» του Ιωάννη Πολέμη, το ελπιδοφόρο παράγγελμα τού οποίου γαλούχησε τις μεταγενέστερες γενεές των Ελληνοπαίδων: «Μη σκιάζεστε στα σκότη! Η ελευθεριά/ σαν της αυγής το φεγγοβόλο αστέρι/ της νύχτας το ξημέρωμα θα φέρη».
Ανθολογούνται, επίσης, οι ωδές του Κάλβου «Εις Ιερόν Λόχον», ο διθυραμβικός ύμνος προς τα «γνήσια της Ελλάδος τέκνα», και «Εις Ελευθερίαν». Ακολουθούν, εκτός από τις πρώτες στροφές του «Ύμνου εις την Ελευθερίαν» του εθνικού μας ποιητή, οι στροφές που αναφέρονται στη «άλωση της Τριπολιτσάς», στο «Μεσολόγγι», στις γυναίκες «της ανδρείας και ελευθεριάς» και στις «νίκες στη θάλασσα», όπως και ποιητικά αποσπάσματα από τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους», χωρίς να παραλείπεται το αριστοτεχνικό εξάστιχο επίγραμμα «Η δόξα των Ψαρών». Τις θυσίες και τα ηρωικά κατορθώματα των αγωνιστών του ’21 στη στεριά και στη θάλασσα, καθώς και τη συμβολή των Φιλελλήνων περιγράφουν τα ποιήματα των Παλαμά, Βαλαωρίτη, Καρυωτάκη, Αλ. Σούτσου, Κρυστάλλη, Ζαλοκώστα, Δροσίνη και Σουρή. Πλην της επιλογής ολιγόστιχων, κατά το πλείστον, δημοτικών τραγουδιών και των μεταφρασμένων ποιημάτων του Ουγκώ, του Μιστράλ και του Λόρδου Βύρωνος, παρατίθενται σε αποσπασματική είτε σε αυτούσια μορφή οι ποιητικές συνθέσεις για τις σφαγές της 9ης Ιουλίες και τους νεομάρτυρές της του Βασίλη Μιχαηλίδη, του Λιπέρτη, του Χρ. Χατζηαδάμου, καθώς και τα ποιητικά «Απομνημονεύματα» του Γ. Κηπιάδη. Ωστόσο, τα συγκλονιστικά γεγονότα του Κυπριακού 1821 αποδίδονται με παραστατικές λεπτομέρειες από τον Ιωάννη Χάκκετ και σε φύλλα της ιταλικής εφημερίδας της εποχής «Νοtizie del giorno» («Ειδήσεις της ημέρας») στις τελευταίες σελίδες της Πεζογραφίας του βιβλίου. Εδώ επίσης απαθανατίζονται σκηνές από τη «Μάχη στους Μύλους» μέσα από το ομότιτλο ποιητικό δράμα του Κύπρου Χρυσάνθη με πρωταγωνιστές τον Μακρυγιάννη, τον ναύαρχο Δεριγνύ και τον Μιχάλη Κυπραίο, την παλληκαριά του οποίου ο συγγραφέας εξυμνεί στο ομώνυμο ποίημα τού πρώτου μέρους. Για την ίδια μάχη διαβάζουμε στα ανθολογούμενα αποσπάσματα των Απομνημονευμάτων του Μακρυγιάννη. Τις στρατηγικές ενέργειες εναντίον του Ιμπραήμ, τους λόγους απώλειας του Μεσολογγίου και τις σκέψεις του για τη νικηφόρα έκβαση της Επανάστασης συνοψίζει ο Κολοκοτρώνης στα αντίστοιχα αποσπάσματα της «Διηγήσεώς» του καθ’ υπαγόρευση στον Γ. Τερτσέτην. Τα «Στρατιωτικά Ενθυμήματα» του Κασομούλη ζωντανεύουν την πολιορκία και της έξοδο του Μεσολογγίου, ενώ ο ηρωισμός του Παπαφλέσσα καταγράφεται στα Απομνημονεύματα του Φωτάκου. Λίαν σημαντικά όμως είναι τα ανθολογούμενα κείμενα και άλλων πεζογράφων, που φωτίζουν συμβάντα, εγκωμιάζουν μορφές και αναπλάθουν όψεις τής Ελληνικής Επανάστασης.
