Ηλίας Κωνσταντίνου:
«Ποιήματα», εκδόσεις
Βακχικόν 2020
Ο Ηλίας Κωνσταντίνου (1957-1995) δεν έλαβε ακόμη τη θέση που του αρμόζει στα κυπριακά γράμματα. Αυτό είναι μια γενική παραδοχή που, εν είδει αυτοκριτικής, οφείλουν να κάμουν όλοι όσοι ασχολούνται με την κριτική θεώρηση των λογοτεχνικών πραγμάτων του τόπου μας. Ο συγκεντρωτικός τόμος με όλο το εκδομένο έργο του ποιητή κυκλοφόρησε το 2020 από τις εκδόσεις Βακχικόν, σε επιμέλεια και με εκτενή επιλεγόμενα του Λευτέρη Παπαλεοντίου. Το βιβλίο πιστεύω ότι θα συμβάλει καταλυτικά στο να γνωρίσει το έργο του Η.Κ. το αναγνωστικό κοινό, αλλά την ίδια ώρα, και στο να έχει και η κριτική μια δεύτερη ευκαιρία να αξιολογήσει αυτό τον ποιητή όπως πραγματικά του αξίζει.
Οι λόγοι για τους οποίους ο Η.Κ. είναι ένας εν ολίγοις αγνοημένος ποιητής είναι πολλοί. Ο πρόωρος θάνατος του λόγω του ότι ασθένησε με HIV, η σοκαριστική για την εποχή αθυροστομία της ποίησής του, καθώς και η απροκάλυπτη ομοφυλοφιλική θεματική, πιστεύω πως δεν ήταν αμελητέοι λόγοι για την παραγνώριση ή και την ηθελημένη υποβάθμιση του έργου του.
Ωστόσο, θεωρώ πως ο κυριότερος λόγος για τον οποίο ο ποιητής δεν έλαβε τη θέση που του αρμόζει εμπερικλείεται στο ίδιο το έργο του, το οποίο ήταν πιο μπροστά από την εποχή του. Παραδοχές που έκαμε ο Η.Κ. τη δεκαετία του ‘80 και του ‘90, τις έκαμε ολόκληρη η κυπριακή κοινωνία ή τουλάχιστον το προοδευτικό μέρος της, τρεις δεκαετίες μετά.
Η αλήθεια είναι πως ο Η.Κ. ήταν ένας ριζοσπάστης, καινοτόμος, αντισυμβατικός ποιητής. Ένας ποιητής αιρετικός και σοκαριστικά προκλητικός για την εποχή του, αθυρόστομος, μεταμοντέρνος πειραματιστής, ρηξικέλευθος και δηκτικός. Θεωρώ πως το συνολικό του έργο συνιστά ένα ράπισμα στον κάθε λογής καθωσπρεπισμό της εποχής του.
Το εκδομένο έργο του Η.Κ. περιλαμβάνει τέσσερις ποιητικές συλλογές που κυκλοφόρησαν τα χρόνια 1984, 1985, 1991 και 1996. Η τελευταία συλλογή, «Τα αυτοκρατορικά», κυκλοφόρησε μετά θάνατον. Από εκεί και πέρα, ο συγκεντρωτικός τόμος που παρουσιάζεται με αυτό το σημείωμα περιλαμβάνει και κάποια σκόρπια δημοσιεύματα στο βραχύβιο λογοτεχνικό περιοδικό της Λεμεσού «Η άμαξα».
Από την πρώτη ποιητική συλλογή του Η.Κ., υπό τον τίτλο «Αρσενικός χαλκός», γίνεται σαφές πως έχουμε να κάμουμε με μια ποίηση χωρίς ίχνος σαβουάρ βιβρ, που έχει στόχο να σοκάρει, να προκαλέσει και να αιφνιδιάσει τον αναγνώστη. Από τα πρώτα ποιήματα του ο ποιητής αποδεικνύεται πλουραλιστής. Αναμειγνύει σημαντικά στοιχεία της κυπριακής διαλέκτου με την πανελλήνια δημοτική αλλά και με λόγιες εκφράσεις. Το παραγόμενο κράμα είναι αξιομνημόνευτο.
Ο ποιητής είναι πειραματικός, τολμηρός, ακομπλεξάριστος. Γεμάτος ανατροπές, με πλούσια φαντασία και με υπερρεαλιστικά στοιχεία. Επιτυγχάνει ευστοχία εικόνας και νοήματος, χωρίς να παύει ούτε στιγμή να είναι είρωνας, σαρκαστικός, χλευάζων, όλα μαζί: «Οι εφημερίδες μάς θέλουν πρωτοσέλιδους νεκρούς / να συνεχίσουν οι αναγνώστες τους να ζουν». (σελ. 31)
Ο ποιητής συνομιλεί συνεχώς, πότε με τους γονείς του, πότε με τα γενετήσια ένστικτά του και πότε με τους έρωτές του, σαρκικούς ή πλατωνικούς. Και το πράττει με οργή και πίκρα, ίσως και με μιας μορφής εκδικητικότητα.
Ο τρόπος που ο Η.Κ. χρησιμοποιεί την κυπριακή διάλεκτο είναι ευθύς, πηγαίος, αληθινός, καθημερινός: «Οι λέξεις εν όπλα φονικά / λέω τες να φύουσιν. / Είμαι μούρμουρος εγώ / σαν το νερό. / Οι λέξεις εν ζώνες ζωντανές / ό,τι λέω τυλίομαι το». (σελ. 40)
Από τη δεύτερη συλλογή του Η.Κ., «Γράμματα της ώρας», σημειώνω όλες τις αξιοπρόσεκτες συνομιλίες που επιχειρεί με τους γονείς του, πότε και με τους δυο μαζί, και πότε με τον καθένα χωριστά, τη μητέρα ή τον πατέρα του. Ξεχωρίζουν οι εξομολογητικοί, ξεγυμνωτικοί τόνοι. Οι συνομιλίες αυτές αποπνέουν σπαραγμό, πόνο και συντριβή. Αλλά διαχέεται σ’ αυτές και μια εξαγνιστική έφεση μέσω της εξομολόγησης.
Στη συλλογή αυτή ο ποιητής γίνεται ακόμα πιο τολμηρός και πιο ευκρινής, όσον αφορά την ερωτική και κυρίως την ομοφυλοφιλική θεματική. Ο ερωτισμός-αισθησιασμός του είναι ακραίος, προορισμένος να σοκάρει τον αναγνώστη. Ο ποιητής παρουσιάζεται λάγνος, περιγραφικά ωμός, εκστασιασμένος, παραδομένος στις σεξουαλικές ορμές και τα πάθη του: «Για να ρίξω τα μαλλιά μου στο σήμερα / γεμώνεις μου τα δάχτυλα χύματα. / Για να ρίξω τα μαλλιά μου στο σήμερα / πίνεις τα δικά μου / στου αφαλού μου το κύπελο». (σελ. 79)
Στις επόμενες δυο συλλογές, «Κυπριακές ηθογραφίες» και «Τα αυτοκρατορικά», τα ποιήματα του Η.Κ. γίνονται ακόμα πιο ατμοσφαιρικά, πιο υποβλητικά, αλλά και με ενισχυμένη την περιγραφικότητα – ανάλυση. Ο αναγνώστης συνειδητοποιεί πως έχει να κάμει μ’ ένα βαθιά πληγωμένο άνθρωπο, που βίωσε την απόρριψη, τον παραγκωνισμό ενδεχομένως και την αποστροφή, από τους πολλούς.
Βαδίζοντας προς το τέλος αυτής της παρουσίασης, θέλω να τονίσω πως, κατά τη γνώμη μου, ο Η.Κ. έγραψε στίχους για την εποχή μας 30-35 χρόνια πριν αυτή έλθει. Καταγράφει, ψέγει και καυτηριάζει νοοτροπίες, συμπεριφορές, υπερβολές, στρεβλώσεις, καταχρήσεις, ύβρεις και ασέλγειες που στις μέρες μας βρίσκονται στο απόγειό τους. Και οι στίχοι του είναι λες και γράφτηκαν σήμερα, τώρα: «Είναι ο αγώνας άνισος – σε πλήρως κατεχόμενο νησί – και μας τρομάζει / κι η έκφραση του τρόμου τρανταχτή: τεράστια οικοδομήματα, / σαράντα αλόγων αυτοκίνητα, στενάχωρα μες στα δρομάκια του νησιού, / που ομολογουμένως δεν το επερίμενε / που κολακευμένο και συγχυσμένο (ίντα καλά! Λεφτά πολλά!) το αποδέχτηκε / κι έγινε κατά λάθος κράτος». (σελ. 130)
Ωστόσο, συμμερίζομαι απόλυτα και την επισήμανση του επιμελητή της έκδοσης Λ. Παπαλεοντίου, ότι ο ποιητής, χωρίς να αποκόπτεται από το ιστορικό πλαίσιο του τόπου του και της εποχής του, συνθέτει την αυτοπροσωπογραφία του που αποτελεί «μια διεισδυτική σπουδή του έρωτα, της σεξουαλικότητας και της διαφορετικότητας…». (σελ. 167)
g.frangos@cytanet.com.cy
Φιλελεύθερα, 12.6.2021
