Η κορυφαία Ελληνίδα ποιήτρια, ένα χρόνο ακριβώς μετά από τον (φυσικό) θάνατό της, στις 22 Φεβρουαρίου 2020, μέσα από τρεις σπάνιες συναντήσεις της με τον «Φιλελεύθερο». Εις (ιερή) μνήμη.
Τι δεν ξέρετε από τη ζωή;
…Δεν ξέρω πώς μπορεί να είναι ωραία. Δεν ξέρω επίσης πώς, ενώ δεν είναι ωραία -τουλάχιστον συνεχώς- είναι επιθυμητή και αγαπητή συνεχώς.
Τι είναι αυτό που την κάνει τόσο δυσάρεστη κάποιες φορές;
Ό,τι κάνουν τα δυσάρεστα πράγματα. Και προπάντων η μνήμη, η υπενθύμιση του χρόνου ότι περνάει και επομένως θα χάσω αυτό που συμπαθώ ή δεν συμπαθώ. Δεν είναι λίγο αυτό – ο χρόνος δεν είναι μικρό πράγμα για τη ζωή.
Υπάρχει ποιητική ζωή;
Ποιητική ζωή δεν υπάρχει. Κι’ αυτό ακριβώς είναι μία από τις αμέτρητες ελλείψεις που προσπαθεί να θεραπεύσει, να συγκαλύψει η ποίηση.
Μεταξύ της ευτυχίας και ενός καλού ποιήματος, εσείς τι θα διαλέγατε;
Αν μου έδιναν να διαλέξω μεταξύ μιας ευτυχίας και του να γράψω ένα καλό ποίημα, μοιραία θα διάλεγα το δεύτερο, μια και δεν γνωρίζω τι σημαίνει ευτυχία κι’ αν υπάρχει. Ίσως, λοιπόν, πράγματι να παρηγορεί η ποίηση για την έλλειψη ευτυχίας. Υποπτεύομαι πως η ευτυχία είναι κάτι που δεν θα το θυσίαζε κανείς για να γράψει ποιήματα. Διότι ευτυχής και ποιητής κατ’ εμέ δεν υπάρχει.
Δεν υπήρξατε ευτυχισμένη;
Ποτέ.
Αυτό δεν σας λυπεί;
Όχι. Το θεωρώ κανονικό. Δεν υπάρχει ευτυχία. Υπάρχει χαρά, αλλά κι’ αυτή κρατάει τέσσερα δευτερόλεπτα. Διότι έρχεται μία πραγματικότητα και τα βάζει όλα στη θέση τους.
Η ζωή είναι περισσότερο λύπες παρά χαρές;
Αυτό δεν το ξέρω. Είναι θέμα της ιδιοσυγκρασίας. Είναι άνθρωποι που χαίρονται εύκολα, είναι άνθρωποι που πιστεύουν σε πολλά πράγματα· αυτό δίνει μία δύναμη πολύ μεγάλη. Ακόμη και λάθος να πιστεύεις. Βλέπω, όμως, ότι όλες οι καταστάσεις προορίζονται για να τουμπάρουν, για να αλλάξουν. Τίποτα δεν είναι σταθερό. Αυτή η ρευστότητα, λοιπόν, είναι που και με ευχαριστεί διότι με διεγείρει αλλά και με τρελαίνει καθώς σκέφτομαι ότι αυτή η ίδια μετά θάνατον δεν υπάρχει. Σου δίνει ένα τελικό, ένα καταλάγιασμα, κι’ αυτό είναι πάρα πολύ δυσάρεστο.
Η σταθερά στη ζωή σας ποια ήταν;
Η σταθερά στη ζωή μου ήταν η δειλία.
Απέναντι σε τι;
Απέναντι στο να φτιάξω δικό μου πράγμα, στο να το κάνω καλύτερο. Απέναντι στο να δημιουργήσω στον άλλον την εντύπωση ότι μπορεί να είμαι επιθετική και επιβλαβής. Έχω ερμηνεύσει, τελικά, την ευγένειά μου ως μία δειλία με προσωπείο. Οι αρετές δεν έχουνε μία πλευρά, έχουν και ένα κρυφό πρόσωπο. Μπορεί να είναι ατέλειες. Εκτιμώ πάρα πολύ την ευγένεια, αλλά υποπτεύομαι ότι δεν είναι αμιγής αρετή· έχει πίσω της και μία έλλειψη επιθετικότητας. Φοβάμαι πάρα πολύ να δυσαρεστήσω ανθρώπους, φοβάμαι πάρα πολύ να πω «όχι». Εκεί το επιχείρημά μου είναι «θα τον προσβάλω αν πω “όχι”», «θα κάνω διάκριση αν στον άλλον έχω πει “ναι”». Θέλω να είμαι ευγενής, θέλω να είμαι δίκαιη ή δεν θέλω τους «πολέμους»; Διότι μία διάκριση σημαίνει κήρυξη «πολέμου» από τον αδικημένο…Η δειλία πάντως καθόρισε τη ζωή μου. Η οποία θα μπορούσε να είναι πολύ ωραιότερη, αν ήμουνα λίγο πιο τολμηρή.
Σε ποια θέματα;
Στα εσωτερικά μου, στα της ζωής μου, στα οικογενειακά μου, στις συνθήκες της ζωής, στο πώς διαμορφώθηκαν, στο πώς τις άφησα να διαμορφωθούν χωρίς την έγκρισή μου και πώς τις έζησα ενώ διαφωνούσα μ’ αυτές. Φοβάμαι πραγματικά τις ανατροπές. Δεν ξέρω τι φέρνει μία ανατροπή. Ήτανε πράγματα μέσα στο σπίτι, μέσα στην οικογένεια, που έτσι λίγο να κούναγα το χέρι μου θα τα είχα αλλάξει…Και θα είχαν ευτυχήσει πολλοί άνθρωποι ενδεχομένως.
Είστε χαμένη απ’ τον έρωτα;
Χαμένη είμαι μόνο από την υπακοή μου στο γονέα μου τον φόβο.
Ο έρωτας έχει λογική;
Ο έρωτας είναι κάτι εντελώς παράλογο.
Είναι και πλάνη;
Είναι πλάνη. Επίσης, είναι κάτι πλαστό πολλές φορές. Μπορεί να μην υπάρχει ο έρωτας, αλλά να νομίζουμε ότι είμαστε ερωτευμένοι διότι αυτό δίνει μία εξύψωση σε όλα τα πράγματα – όλα πετάνε όταν συμβαίνει αυτό· δεν είσαι επίγειος, είσαι ουράνιος.
Δεν υπάρχει ευτυχία στον έρωτα;
Ασφαλώς υπάρχει.
Πότε;
Όταν είσαι ερωτευμένος εσύ και όχι η ανταπόκριση, νομίζω ότι είναι κατάσταση ευτυχίας. Γιατί η ευτυχία του έρωτα είναι αυτό που νιώθεις εσύ, όχι αυτό που νιώθει ο άλλος. Μας έχει κάνει ποτέ ευτυχισμένους το αν κάποιος είναι ερωτευμένος μαζί μας που μας είναι τελείως αδιάφορος; Τα πράγματα, ξέρετε, είναι πολύ ζυγισμένα, με μία σοφία, ώστε να μπορεί ο άνθρωπος να αντεπεξέρχεται στις συγκρούσεις και στις διαψεύσεις.
Οι λέξεις παραμένουν να έχουν καθαρά βασανιστικές προθέσεις απέναντί σας;
Δύσκολη απάντηση και συγχρόνως εύκολη αν σκεφτείτε ότι αυτές οι λέξεις, οι ίδιες που έγραψαν ένα καλό ποίημα, έγραψαν κι ένα μέτριο έως και αποτυχημένο ποίημα. Υποθέτω ότι ευθύνεται για το αβέβαιο αποτέλεσμα η συνεχώς μεταβαλλόμενη διάθεση των λέξεων, και δεν αποκλείεται βέβαια η διάθεση αυτή να είναι συνάρτηση και της δικής μας διαθέσεως. Εν ολίγοις, και με τον κίνδυνο να πέσω σε μιάν ακρότητα, πιστεύω πως ό,τι είμαστε κι’ ό,τι αισθανθήκαμε, το έζησαν και το αισθάνθηκαν πρώτα οι λέξεις. Ακριβέστερα, μας προαισθάνθηκαν.
Ακόμη και η πιο απλή κίνηση, όπως είναι το άναμμα του τσιγάρου μας, καλή ώρα -κάτι που κάνετε αυτή τη στιγμή- ή το πλύσιμο των πιάτων, μπορούν να εμπεριέχουν ποίηση;
Ο καπνός από το άναμμα του τσιγάρου, είναι ένας αυτοκαταστροφικός ταξιδιώτης. Απλώς τον ακολουθώ…Όσο για το πλύσιμο των πιάτων, ε, το θέμα του να απαλλάσσεται ο άνθρωπος από την καθημερινή λίγδα και τα αποφάγια της μέρας, είναι κι’ αυτό ένα από τα καθήκοντα της ποίησης· είναι, ας πω, η εξωτερική καθαριότητά της.
Ήταν σα να ζούσατε, ανά περιόδους της ζωής σας, μία «διπλή» ζωή – ίσως και με δόσεις σουρεαλισμού, κυρία Δημουλά;
Μόνον διπλή; Αν μετρήσετε με πόσους συμβιβασμούς συζούμε, θα καταλάβετε ότι η επιβίωση είναι μια σπουδαία, άφθαστη ηθοποιός, με ιδιαίτερη ευχέρεια να υποδύεται την αντοχή.
…Έχετε καταλάβει πια ποιο είναι το νόημα της ζωής;
Το νόημα της ζωής…Είναι για να διαπράξει μια συγκλονιστική ληστεία. Κλέβει από την ανυπαρξία την ύπαρξη. Μετά από καιρό, απρόβλεπτο το πόσο, σα να μετανοεί γι’ αυτή την αμαρτία της και μας επιστρέφει στη δικαιούχο. Προς μεγάλη χαρά των τάφων. Κι’ ας δείχνουν λυπημένοι.
Αξίζει, τελικά, τον κόπο τόση ποίηση σε μία τόσο πεζή ζωή;
Για να επιβιώνει η ποίηση σε κάθε εποχή, ακόμα και στις επιδημίες καταποντισμών, σημαίνει ότι έχει κάνει το σωτήριο εμβόλιο των ισορροπιών και δεν μολύνεται…(ανάβει άλλο ένα, τελευταίο, τσιγάρο, λίγο πριν την αποχαιρετίσω).
Δεν θέλω να είμαι αδιάκριτος, αλλά γιατί καπνίζετε;
…Γιατί ζούμε τόσο λίγο;
Info: Όλα τα βιβλία της Κικής Δημουλά κυκλοφορούν από τις Εκδόσεις Ίκαρος.
xatzigeorgiou@yahoo.com
Φιλελεύθερα, 21.2.2021.
