Διαβάζοντας για τα σκάνδαλα μικρά, μεγάλα και πιο μεγάλα θυμήθηκα κάτι που είχα διαβάσει κάποτε και μου αποτυπώθηκε στο μυαλό.
«Υπάρχει μόνον ένας τρόπος να βρεις την ευτυχία σ’ αυτήν τη ζωή κι αυτός είναι είτε να έχεις καθαρή συνείδηση είτε να μην έχεις καθόλου συνείδηση.»
Το έψαξα και το βρήκα, το είχε πει, ο όχι πολύ γνωστός Αμερικανός ποιητής Ogden Nash (1902-1971).
Μόνο αυτή η εξήγηση μπορεί να υπάρχει για την αναισθησία μερικών, όταν το όνομά τους αναφέρεται σε σωρεία ατασθαλιών και σκανδάλων. Απλά δεν έχουν συνείδηση.
Ο Ινδός στοχαστής και ακτιβιστής Μαχάτμα Γκάντι (1869-1948) είπε:
«Ο μόνος τύραννος που δέχομαι είναι η σκληρή φωνή μέσα μου.»
Για μερικούς από μας αυτή η φωνή είναι πολύ ηχηρή ενώ για άλλους δεν υπάρχει, δεν ακούεται.
Η λαϊκή σοφία λέει ότι δεν υπάρχει πιο μαλακό μαξιλάρι από την καθαρή συνείδηση.
Ο δικός μας ο Νίκος Καζαντζάκης είπε:
«Να λες την αλήθεια κι ότι θέλει ας γίνει! Να μην καταδεκτείς ποτέ να πεις ψέματα. Όποιος λέει ψέματα είναι δούλος. Ένας ελεύτερος άνθρωπος, λέει πάντα την αλήθεια.»
Πόσα ψέματα να ακούσουμε από τους ίδιους ανθρώπους;
«να με καταδικάσουν για ποιό πράμα;»
Όμως, τι είναι η συνείδηση;
Σύμφωνα με τη Wikipedia: «Η συνείδηση είναι η νοητική δυνατότητα ενός οργανισμού η οποία του επιτρέπει, σε προέκταση των αισθήσεών του, να γνωρίζει και να κατανοεί τον εαυτό του, το περιβάλλον του, τα συμβαίνοντα γύρω του και μέσα του και να έχει το δυνατόν την αίσθηση της «θέσης» και της σημασίας του στον κόσμο καθώς και του αντίκτυπου των πράξεών του.»
Ας δούμε τις πιο σύγχρονες μελέτες για το θέμα.
Κάτω από τον περίεργο τίτλο «Η κατανόηση της συνείδησης είναι το κλειδί για το ξεκλείδωμα των μυστικών του Σύμπαντος» (Scientific America, 1/12/23) εξηγείται ότι η αναζήτηση για την κατανόηση του φυσικού μας σύμπαντος μπορεί να εξαρτάται από τη διερεύνηση του νου μας. Βασικά επαναφέρουμε τον εαυτό μας στην εξίσωση: οι φυσικοί μελετούν την ανθρώπινη συνείδηση και την τεχνητή νοημοσύνη για να αποκαλύψουν τα μυστήρια του σύμπαντος (George Musser Farrar, Strausand Giroux, 2023)
Οι επιστήμονες στοχεύουν να διευκρινίσουν πώς μπορεί να έχει προκύψει η συνείδηση και ποιές διαδικασίες ενημερώνουν – αν όχι δημιουργούν – τις αντιλήψεις μας για την πραγματικότητα. Με το θέμα της συνείδησης ασχολήθηκαν διάφορες ειδικότητες – φυσικοί, ψυχίατροι, γνωστικοί επιστήμονες, κοσμολόγοι κ.ά.
Τίθενται άπειρες ερωτήσεις π.χ. πώς ο εγκέφαλος επεξεργάζεται πληροφορίες;
Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι η μελέτη και η οικοδόμηση των νευρωνικών δικτύων είναι κεντρικής σημασίας για τη μελέτη των νοητικών διεργασιών. Σε αντίθεση με τους απλούς υπολογιστές, αυτά τα δίκτυα στον εγκέφαλο μας με την καλωδίωσή τους μπορούν να περιλαμβάνουν πολλά παράλληλα συστήματα συνυφασμένης λογικής. Αυτό που θεωρούμε ως συνείδηση θα μπορούσε να είναι μια αναδυόμενη ιδιότητα αυτών των εξαιρετικά οργανωμένων, διασυνδεδεμένων συστημάτων.
Ο Musser επιχειρηματολογεί ότι η ενασχόληση στο επίπεδο των απειροελάχιστων κβαντικών φαινομένων αποκαλύπτει μεγαλύτερα ερωτήματα που απαιτούν πληρέστερη κατανόηση της συνείδησης μας. Υπάρχει αντικειμενική πραγματικότητα ή είναι όλα στο κεφάλι μας; Υπάρχει κάτι τέτοιο όπως η ελεύθερη βούληση;
Μετά προκύπτει και το ερώτημα: μόνο ο άνθρωπος έχει συνείδηση, τα ζώα;
Όσον αφορά τη φυσιολογία και τη συμπεριφορά: η συμπεριφορά κάποιων ζώων έχει ομοιότητες με τον άνθρωπο˙ ακόμα καταγράφηκαν παρόμοιες αντιδράσεις σε διάφορα ερεθίσματα (πόνος, ευχαρίστηση…).
Όμως υπάρχει διαφωνία μεταξύ των επιστημόνων κατά πόσον τα ζώα έχουν συνείδηση.
Ακόμα υπάρχουν διαφωνίες αν η συνείδηση προέκυψε κάπου στην εξελικτική πορεία του ανθρώπου και σε ποιό σημείο.
Κάποιοι πανεπιστημιακοί αναφέρουν ότι η συνείδηση είναι μετρήσιμη άλλοι πάλι λένε ότι είναι μια ψευδαίσθηση.
Τον 17ον αιώνα ο Γάλλος φιλόσοφος René Descartes έλεγε ότι τα ζώα έχουν μόνο αντανακλαστικές αντιδράσεις.
Σήμερα μαθαίνουμε στη βιολογία ότι όχι μόνο έχουμε την ίδια ανατομία, φυσιολογία και γενετική με ζώα αλλά υπάρχουν ομοιότητες στην όραση, ακοή, μνήμη και συναισθηματική έκφραση.
Οπότε, μόνο εμείς είμαστε προικισμένοι με κάτι περισσότερο;
Δεν έχουμε απαντήσεις ούτε καν ένα ορισμό της συνείδησης με τον οποίο να συμφωνούν όλοι.
Ερωτήματα πολλά αναφύονται: Πώς προκύπτει η υποκειμενική εμπειρία από την αντικειμενική εγκεφαλική δραστηριότητα; Πώς μπορούν οι φυσικοί νευρώνες, με όλες τις χημικές και ηλεκτρικές τους επικοινωνίες, να δημιουργήσουν την αίσθηση του πόνου, να θαυμάσουν το ηλιοβασίλεμα ή ακόμα τη γεύση ενός ωραίου γλυκού. Προκύπτει πρόβλημα δυϊσμού: Πώς μπορεί να προκύψει ο νους, η συναίσθηση από την ύλη;
Υπήρχε και η εισήγηση (Susan Greenfield) ότι η συνείδηση αυξάνει με το μέγεθος του εγκεφάλου που προφανώς είναι λάθος διότι τότε οι ελέφαντες θα ήταν πιο συνειδητοί από μας. Η συνείδηση δεν έχει σχέση με το μέγεθος του εγκεφάλου αλλά με την οργάνωση και τρόπο λειτουργίας του για τα οποία οι επιστήμονες πιστεύουν ότι αποτελούν τους δείκτες συνείδησης.
Μια πρόσφατη θεωρία ισχυρίζεται ότι η συνείδηση λειτουργεί όπως το διακόπτη ηλεκτρικής σύγχρονης λάμπας που αυξομειώνει την ένταση: μπορεί να υπάρχει σε διάφορους βαθμούς ή να σβήνει εντελώς.
Προσωπική μου άποψη ότι μερικοί άνθρωποι έχουν μειώσει τόσο πολύ την ένταση, που έχουν αφανίσει τη συνείδηση τους, την έχουν σβήσει.
Δεν έχουν συνείδηση, δεν έχουν «αντροπή» (όπως έλεγε η γιαγιά μου), δεν έχουν ανθρωπιά.
