«ΝΙΚΙΑΣ: Δεν μου φαίνεσαι να γνωρίζεις ότι όποιος βρίσκεται κοντά στον Σωκράτη και τον πλησιάζει για να συζητήσει μαζί του αναγκάζεται, ακόμη κι αν άρχισε να συζητά για άλλο θέμα, να τον αφήνει να περιφέρεται από αυτόν με τον λόγο, έως ότου να οδηγηθεί να μιλήσει για τον εαυτό του για τον τρόπο που ζει και για τον παρελθοντικό του βίο˙ και μόλις φτάσει εκεί, δεν θα τον αφήσει ο Σωκράτης, αν δεν ελέγξει όλα στην εντέλεια». (Πλάτων, Λάχης, 187e-188a)
Φιλοσοφία σημαίνει διάλογος. Όταν ο πρώτος φιλόσοφος, ο Θαλής, θέτει το ερώτημα «της αρχής των πάντων» ο φιλοσοφικός διάλογος ξεκινάει και συνεχίζεται με τους φιλοσόφους που επιχειρούν να απαντήσουν στο ζήτημα «της δομής του κόσμου». Η μία θεωρία συνδιαλέγεται με την αντίπαλη αναζητώντας την αλήθεια. Η φιλοσοφία όμως δεν έχει στόχο μόνο την ερμηνεία του κόσμου αλλά και του ανθρώπου. Η αναζήτηση της αλήθειας περιλαμβάνει και τη γνώση του εαυτού. Πρώτος ο Ηράκλειτος διακηρύσσει περήφανα ότι «ερεύνησε τον εαυτό του» και κατανόησε τον «Λόγο που διέπει τα πάντα με τη βοήθεια των πάντων».
Δύο αιώνες αργότερα, ο Ευριπίδης δανείζει στον Σωκράτη το σύγγραμμα του Ηράκλειτου, αλλά ο Σωκράτης παραδέχεται ότι η ηρακλείτεια σκέψη ξεπερνά τις δυνάμεις του, «δεν μπορεί να την κατανοήσει σε βάθος». Έτσι, ξεκινάει και αυτός την έρευνα του εαυτού του αλλά ακολουθεί διαφορετική πορεία. Η φιλοσοφία με τον Σωκράτη αλλάζει, γίνεται «επιμέλεια εαυτού». Ο Σωκράτης θα αφιερώσει όλη του τη ζωή στο να γνωρίσει τον εαυτό του. Όλα τα άλλα έρχονται σε δεύτερη μοίρα.
«Εγώ δεν μπορώ ούτε, κατά το δελφικό επίγραμμα, να γνωρίσω τον εαυτό μου. Γι’ αυτό μου φαίνεται γελοίο, όταν ακόμη το αγνοώ αυτό, να ερευνώ άλλα». (Φαίδρος, 229e-230a)
Ο Σωκράτης γίνεται το υπόδειγμα του φιλοσόφου του οποίου η ζωή είναι σε απόλυτη αρμονία με τη θεωρία του. Φαίνεται να απολαμβάνει τη συζήτηση οποτεδήποτε του δοθεί η ευκαιρία. Πολλές φορές δημιουργεί τις προϋποθέσεις, ξεκινώντας από την αρχή. Αναζητεί συνομιλητές, αλλά δεν είναι λίγοι και όσοι επιδιώκουν μία συζήτηση μαζί του. Η εμφανής διαφορά με τους Σοφιστές είναι ότι δεν προσπαθεί να πείσει, αλλά να πεισθεί. Επομένως, θα εξετάσει τις απόψεις των άλλων και θα τους θέσει ερωτήματα. Η συζήτηση λαμβάνει καθημερινά χώρα στην αγορά, σε οικείες, σε συμπόσια και στην εξοχή. Με πολύ έξυπνο τρόπο ο Πλάτων μεταφέρει τη Σωκρατική πρακτική του διαλόγου και μας μαθαίνει πώς να συνδιαλεγόμαστε με τους άλλους και κυρίως με τον εαυτό μας. Στους διαλόγους με τους Σοφιστές ο Σωκράτης «δεν γνωρίζει τίποτε». Και πράγματι αυτό πιστεύει. Αμφισβητεί τα πάντα και θέτει με αφέλεια δύσκολα ερωτήματα, αναζητώντας την αλήθεια. Οι διάλογοι πολλές φορές καταλήγουν σε αδιέξοδο, αλλά ο Σωκράτης βγαίνει πάντοτε κερδισμένος από τη συζήτηση. Στον «Ιππία μείζονα» ο συγγραφέας μας αποκαλύπτει στο τέλος ότι όλες οι ερωτήσεις που υποβάλλει στον σοφιστή Ιππία είναι εκείνες που απασχολούν τον ίδιο τον Σωκράτη. Όσο δύσκολο κι αν είναι να διακρίνουμε τον πλατωνικό από τον ιστορικό Σωκράτη, δεν μπορούμε παρά να δεχτούμε ότι ο Πλάτωνας με το έργο του μας κληροδοτεί ολόκληρη τη σωκρατική διδασκαλία της αυτογνωσίας που όλοι όσοι ήταν δίπλα στο Σωκράτη επιζητούσαν. Οι φίλοι του Σωκράτη απολάμβαναν τον διάλογο μαζί του όσο και ο ίδιος. Οι κανόνες του διαλόγου, η πραότητα και η συγκατάθεση του ομιλητή ώστε να συνεχιστεί η συζήτηση αναφέρονται παρεμπιπτόντως στον Μένωνα. Τα ερωτήματα διαδέχονται το ένα το άλλο. Έτσι, όταν ο Σωκράτης ξεκινά να ερευνά τη ζωή του, αμφισβητεί τα πάντα. Ακόμη κι αν δεν καταλήγει κάπου, και μόνο η εξέταση του βίου του αποτελεί για τον ίδιο τον σπουδαιότερο λόγο για να ζει.
Ο Σωκράτης δεν διδάσκει τους άλλους. Εξωτερικεύει τον εσωτερικό του διάλογο για να γνωρίσει πρώτιστα τον εαυτό του. Οι πλατωνικοί διάλογοι αποτελούν πρότυπα συζητήσεων, με τα οποία ο αναγνώστης μαθαίνει πώς να συνομιλεί με τους άλλους και κυρίως με τον εαυτό του. Και αυτό σημαίνει να είναι έτοιμος να τον γνωρίσει περισσότερο, με βάση τον ορθό λόγο, ώστε να ζήσει καλύτερα.
Ο φίλος του Σωκράτη, Αντισθένης, συνοψίζει τη σωκρατική διδασκαλία, απαντώντας στο ερώτημα, τι έχει κερδίσει από τη φιλοσοφία: «Την ικανότητα να συνδιαλέγομαι με τον εαυτό μου». (Διογένης Λαέρτιος, Βίοι Φιλοσόφων 6.6)
*Η δρ. Έλσα Νικολαΐδου είναι καθηγήτρια Φιλοσοφίας στο ιδιωτικό αγγλικό σχολείο Med High – Συγγραφέας του βιβλίου Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
