Ένα παγκόσμιο πρόβλημα που οδηγεί σε εκτεταμένη μισαλλοδοξία.
Η μαζική μετανάστευση είναι ένα από τα τεράστια προβλήματα της εποχής μας παγκοσμίως. «Human Flow» (ανθρώπινη ροή) τιτλοφορεί το ντοκιμαντέρ που γύρισε το 2017 ο Κινέζος καλλιτέχνης και ακτιβιστής Ai Weiwei (αναζητήστε το στο διαδίκτυο). Από τότε τα πράγματα έχουν χειροτερέψει: Οι πολεμικές συρράξεις έχουν πολλαπλασιαστεί, τα αυταρχικά, φασιστικά καθεστώτα αναγκάζουν πολλούς ανθρώπους να εκτοπίζονται, εκατομμύρια μένουν άστεγοι και χωρίς χώρα λόγω της πείνας, του πολέμου και της κλιματικής αλλαγής. Μιλώντας για την εκτεταμένη μισαλλοδοξία που διαπερνά τον πολιτισμό μας, ο Weiwei λέει: «Εκτός από τον πόλεμο στη Συρία, πρόσφυγες έχουν δημιουργηθεί από τους πολέμους στο Ιράκ και στο Αφγανιστάν, τις ισραηλοπαλαιστινιακές και αφρικανικές συγκρούσεις, τη δίωξη των μειονοτικών ομάδων στη Μιανμάρ και τη βία στο Κεντρική Αμερική. Θέλησα να επισκεφτώ όλες τις τοποθεσίες στον κόσμο όπου φτάνουν πρόσφυγες – πρώτα για τη δική μου κατανόηση, αλλά ταυτόχρονα για να καταγράψω σε ταινία όλα αυτά που βρήκαμε».
Η μετανάστευση είναι ένα πρόβλημα με δύο όψεις – η μία είναι η πλευρά των απελπισμένων προσφύγων, την οποία γνώρισε καλά ο Ai Weiwei, κυρίως στη Λέσβο* όπου πήγε πολλές φορές: «Ήταν μια πολύ προσωπική εμπειρία να τους βλέπω όλους να έρχονται από τις βάρκες – παιδιά, γυναίκες και ηλικιωμένοι. Έβλεπα στα πρόσωπά τους μια έκφραση αβεβαιότητας. Ήταν φοβισμένοι και δεν είχαν ιδέα τι θα βρουν σ’ αυτή τη νέα γη. Αυτό με έκανε να θέλω να μάθω περισσότερα για το ποιοι είναι αυτοί οι άνθρωποι και γιατί έχουν διακινδυνεύσει τη ζωή τους φτάνοντας σε ένα μέρος που δεν καταλαβαίνουν και όπου κανείς δεν τους καταλαβαίνει».
Η άλλη πλευρά είναι τα προβλήματα που δημιουργούνται στις χώρες υποδοχής: Οι κάτοικοι αναστατώνονται από τόσο πολλούς ανθρώπους μιας ξένης κουλτούρας που δεν τους αρέσει, νιώθουν να απειλούνται. Αυτό το εκμεταλλεύονται οι ακραίοι εθνικιστικοί ρατσιστικοί κύκλοι για να καλλιεργήσουν τον φόβο, ο οποίος έχει μια σχετική βάση: Όπως λέει και ο Weiwei, οι κοινότητες των μεταναστών είναι ευπαθείς στη ριζοσπαστικοποίηση και την εμπορία ανθρώπων. Συχνά δημιουργούνται δυσάρεστα επεισόδια με τους κατοίκους. Οι κυβερνήσεις συνήθως αντιμετωπίζουν το πρόβλημα «εγωιστικά» και μονόπλευρα, κάτι που δεν βοηθά στην κατανόηση ενώ συμβάλλει στην αύξηση του ρατσιστικού κύματος, ακυρώνοντας τα αισθήματα συμπάθειας και ενσυναίσθησης. Λόγου χάρη, η δήλωση του υπουργού Εσωτερικών, ότι «τις τελευταίες ημέρες δεχόμαστε ουσιαστικά επίθεση με σαπιοκάραβα», είναι τουλάχιστον ατυχής, δεν βοηθά και εντείνει την ανησυχία.
Το πρόβλημα είναι έντονο σε χώρες όπως η Κύπρος και η Ελλάδα, που γειτνιάζουν με περιοχές συγκρούσεων. Πολύ σωστά υπουργός και πρόεδρος ζητούν τη βοήθεια της Ε.Ε. «Η Κύπρος δεν θέλει χρήματα, αυτό που αξιώνει είναι να επιδειχθεί στην πράξη αλληλεγγύη από τα άλλα κράτη-μέλη», είπε ο υπουργός, ενώ ο πρόεδρος δήλωσε κάτι παράξενο και ανησυχητικά μυστηριώδες: «Αν χρειαστεί, θα λάβουμε αποφάσεις που ενδεχομένως να μην είναι αρεστές…» – σε ποιους; Ότι κι αν εννοεί, δεν μπορεί η προσπάθεια της κυβέρνησης να εξαντλείται στο πώς θα γυρίσουν απ’ εκεί που ήρθαν οι πρόσφυγες –π.χ. ποιες περιοχές της Συρίας είναι ασφαλείς ώστε να μεταφερθούν εκεί, λες και είναι τόσο βλάκες που δεν το γνώριζαν και προτίμησαν να θαλασσοπνιγούν– ή ότι, επειδή ο Λίβανος παίρνει χρηματική βοήθεια από την Ευρώπη δεν πρέπει να τους αφήνει να φεύγουν, ή ότι άμα κάνουμε τη χώρα μη ελκυστική (οικονομικά ή άλλως πως), θα πάψουν να έρχονται όταν το μάθουν. Πρέπει να μεταφερθούν σε άλλες χώρες στην Ευρώπη, δεν έχει νόημα γι’ αυτούς να στέλνονται πίσω – τα pushbacks είναι και παράνομα.
Η θρησκεία έχει τον δικό της ρόλο στο μεταναστευτικό. Οι πρόσφυγες δεν έχουν μόνο διαφορετικό πολιτιστικό υπόβαθρο (αυτό μπορεί να είναι και πολιτιστικός πλούτος) αλλά είναι κυρίως μουσουλμάνοι που καταλήγουν σε χώρες με κυρίως χριστιανικό πληθυσμό είτε ουδέτερες σαν τη Γαλλία. Πολλοί είναι ιδιαίτερα θρησκευόμενοι, άρα ευάλωτοι στον ισλαμικό ριζοσπαστισμό του ISIS. Οι ντόπιοι φοβούνται ότι οι κοινότητές τους είναι φυτώριο τρομοκρατών – ενίοτε συμβαίνει αυτό, ενώ ο κοινωνικός αποκλεισμός που υφίστανται δεν βοηθά στην αφομοίωση και την ισότιμη ένταξή τους στη νέα τους πατρίδα. Το σύνηθες μορφωτικό τους επίπεδο είναι χαμηλό, με αποτέλεσμα να εργάζονται σε κατώτερες δουλειές με υποτυπώδεις αμοιβές – άλλος ένας λόγος που τους περιθωριοποιεί.
* Στη φωτογραφία που συνοδεύει το κείμενο (του Ινδού καλλιτέχνη Rohit Chawla) ο Ai Weiwei υποδύεται τον εξάχρονο Aylan που βρέθηκε πνιγμένος στη Λέσβο και η εικόνα του συγκλόνισε τον κόσμο. Ίσως αν έκανε κάτι τέτοιο ο υπουργός μας, ή ο πρόεδρος, να είχε πολύ μεγαλύτερο αποτέλεσμα από το «δεχόμαστε επίθεση με σαπιοκάραβα»…
Ελεύθερα, 07.03.2024
