«Και ενώ τα έλεγε αυτά έδωσε το κύπελο με το κώνειο στον Σωκράτη. Και αυτός το πήρε, Εχεκράτη, με θαυμαστή ηρεμία, χωρίς ταραχή και δίχως να χάσει το χρώμα του προσώπου του.
Σίγουρα όμως επιτρέπεται και πρέπει να προσευχηθώ στους θεούς ώστε η μετοίκησή μου από αυτό τον τόπο σε έναν άλλο να είναι ευτυχής. Γι’ αυτό προσεύχομαι τώρα. Ας γίνει λοιπόν.’ Και καθώς τα έλεγε αυτά, έφερε το κύπελο στα χείλη του και με μεγάλη επιδεξιότητα και ευκολία το ήπιε μονορούφι»
Πλάτωνας, Φαίδων 117b3- 117c4
H επίδραση του Σωκράτη στη Φιλοσοφία ήταν αναμφισβήτητα καταλυτική. Δεν είναι μόνο το γεγονός ότι απέσπασε την προσοχή των φιλοσόφων από τη μελέτη των ουράνιων φαινομένων στρέφοντάς την στον άνθρωπο και την ευδαιμονία του, αλλά ότι ταυτόχρονα διαμόρφωσε την παράδοση του φιλοσοφικού βίου: Από τον Σωκράτη και έπειτα, οι φιλόσοφοι δεν αρκεί να διδάσκουν τις θεωρίες τους αλλά πρέπει να τις υποστηρίζουν με το παράδειγμα της ζωής τους. Ο φιλοσοφικός βίος του Σωκράτη είναι διάσημος, χάρη στους μαθητές του, τον Σωκρατικό κύκλο, ένα ετερόκλητο κύκλο ανθρώπων που ακολούθησαν τα διδάγματά του, χαράσσοντας όμως τη δική τους πορεία. Μαγεμένοι από τη διδασκαλία του, γνώρισαν τον εαυτό τους και επέλεξαν εκείνο που ταίριαζε στη φύση τους, ώστε να κατακτήσουν την ευδαιμονία. Ποια ευδαιμονία όμως;
Ακόμη και όταν πλησίαζε το τέλος της ζωής του, για τον περισσότερο κόσμο, ο Σωκράτης δεν φαινόταν να διαθέτει τα χαρακτηριστικά του ευτυχισμένου ανθρώπου: Ήταν άσχημος (κατά γενική ομολογία), πένης (δεν δέχτηκε ποτέ χρήματα για τα μαθήματά του), δεν ταξίδεψε ποτέ (δεν αισθάνθηκε την επιθυμία να αφήσει την Αθήνα), δεν είχε ευτυχισμένη οικογενειακή ζωή (είναι γνωστή η σχέση του με την Ξανθίππη, ενώ δεν φαίνεται να έπαιξε κάποιον ρόλο στη διαπαιδαγώγηση των τριών γιων του) και -σαν να μην έφταναν όλα αυτά- καταδικάστηκε σε θάνατο από τους συντοπίτες του, με αποτέλεσμα να πεθάνει στα 70 του χρόνια. Ωστόσο, στην πλατωνική Απολογία ο ετοιμοθάνατος Σωκράτης αδημονεί για τον θάνατο, γιατί τότε θα έχει άπλετο χρόνο να κάνει αυτό που τον ευχαριστεί περισσότερο από όλα, να συνδιαλέγεται με τους ανθρώπους (που θα συναντήσει μετά θάνατον) -οι οποίοι μάλιστα δεν θα τον σκοτώσουν ποτέ.
«Εγώ πάντως θα ήθελα να πεθάνω πολλές φορές, αν είναι αλήθεια όσα λένε.[…] Γιατί νομίζω ότι δεν θα μου ήταν καθόλου δυσάρεστα όλα αυτά. Και μάλιστα το σπουδαιότερο, να εξετάζω και να ερευνώ εκείνους τους ανθρώπους όπως κάνω εδώ. [..] Και να συνδιαλέγεται κανείς με εκείνους και να συνυπάρχει μαζί τους και να τους εξετάζει, δεν θα ήταν μία ασύλληπτη ευδαιμονία; […] Εκείνοι είναι για πολλούς λόγους πιο ευτυχισμένοι από όσους βρίσκονται εδώ, επιπλέον για τον λόγο ότι είναι αθάνατοι, αν είναι αλήθεια όσα λέγονται» Πλάτωνας, Απολογία Σωκράτους 41a8-c8
Τι ήταν εκείνο που έκανε τη ζωή του Σωκράτη τόσο ξεχωριστή, ώστε να επιθυμεί την αιώνια επανάληψή της; Η εξέταση του εαυτού του και των άλλων. Αυτή ήταν η μεγαλύτερη ευδαιμονία για τον ίδιο και για όσους ήταν δίπλα του· μέσα από τη συναναστροφή με τον Σωκράτη γνώριζαν τον εαυτό τους, ώστε να επιλέξουν τη δική τους ευδαιμονία. Γι’ αυτό και ίδρυσαν διαμετρικά αντίθετες σχολές (Ηδονισμό, Κυνισμό). Ο Σωκράτης είχε υπερβεί την «ευτυχία» των πολλών, εκείνων που ικανοποιούν μόνο τις σωματικές ηδονές ή απέχουν από τη φρόνηση, νομίζοντας πως ευτυχούν. Άραγε εκείνοι θα επαναλάμβαναν τη ζωή τους σαν τον Σωκράτη; Ο John Stuart Mill δικαιώνει τον φιλόσοφο:
«Είναι αναμφισβήτητο ότι το ον που έχει χαμηλές ικανότητες απόλαυσης έχει τη μεγαλύτερη πιθανότητα να τις πραγματοποιήσει. Και ένα εξαιρετικά προικισμένο ον θα αισθάνεται πάντα ότι κάθε ευτυχία που μπορεί να αναζητήσει, όπως είναι συγκροτημένος ο κόσμος, είναι ατελής. Αλλά μπορεί να μάθει να αντέχει τις ατέλειές του, αν είναι λίγο υποφερτές. Και δεν θα τον κάνουν να ζηλέψει το ον που δεν έχει συνείδηση των ατελειών, επειδή δεν αισθάνεται καθόλου το καλό που εκείνες οι ατέλειες πιστοποιούν. Είναι καλύτερο να είσαι άνθρωπος δυσαρεστημένος παρά ένας ικανοποιημένος χοίρος. Καλύτερα να είσαι ο Σωκράτης δυσαρεστημένος παρά ένας ικανοποιημένος ανόητος. Και αν ο ανόητος, ή ο χοίρος, έχουν διαφορετική άποψη, είναι επειδή γνωρίζουν μόνο τη δική τους πλευρά της ερώτησης. Το άλλο μέρος της σύγκρισης γνωρίζει και τις δύο πλευρές».
John Stuart Mill, Utilitarianism, London: Parker, Son, and Bourn, West Strand, 1863
*Η δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας του βιβλίου Φιλοσοφία για όλους (Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους;) Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
