«Ακόμη, για να είναι κανείς ευτυχισμένος χρειάζεται μια ολόκληρη ζωή. Γιατί ένα χελιδόνι δεν φέρνει την άνοιξη, ούτε μια ωραία μέρα. Ομοίως μια μέρα ή μια σύντομη περίοδος ευτυχίας δεν κάνει έναν άνθρωπο μακάριο και ευδαίμονα»
Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια, 1098a18-21
Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν κατανοούν το νόημα της ευτυχίας και τη συγχέουν με τη χαρά. Το γεγονός αυτό βέβαια απομακρύνει την ευδαιμονία από το άτομο -που είτε κυνηγάει στιγμές είτε αναμένει από την τύχη να του τις χαρίσει για να νιώσει χαρά. Ο Αριστοτέλης εύλογα διαφωνεί με τους «πολλούς». Για τον ίδιο, η ευδαιμονία δεν είναι απλώς ευτυχισμένες στιγμές αλλά μια σταθερή κατάσταση που πηγάζει από την ενεργή συμμετοχή του ατόμου στη ζωή του. Ο «φρόνιμος» άνθρωπος λοιπόν (αυτός που έχει φρόνηση) δεν λαμβάνει μόνο αποφάσεις, αλλά υιοθετεί συμπεριφορές που μέσω της συνήθειας διαμορφώνουν τον χαρακτήρα του, τις αντιδράσεις του απέναντι στα πράγματα.
Η ζωή ωστόσο περιλαμβάνει την τύχη, καλή και κυρίως κακή. Έτσι, σύμφωνα με τον φιλόσοφο, οι μεγάλες χαρές δεν μεταβάλλουν πολύ την ήδη παρούσα ευδαιμονία μας, ενώ αντίθετα τα πολύ δυσάρεστα γεγονότα θα σημαδέψουν τη ζωή μας. Ο θάνατος των αγαπημένων προσώπων -ειδικά ο αναπάντεχος και ξαφνικός- θα θέσει δικαίως την ευδαιμονία μας σε δοκιμασία, καθώς οι μεγάλες δυστυχίες «συνθλίβουν και καταπιέζουν την ευτυχία (τὸ μακάριον)· γιατί επιφέρουν λύπες και εμποδίζουν πολλές ενέργειες». Εκεί είναι λοιπόν που θα πρέπει να «λάμψει η ομορφιά» του χαρακτήρα μας. (Ηθικά Νικομάχεια 1100b14-22). Με ποιον τρόπο όμως; Σε αυτή την περίπτωση η τεχνική της στοχευμένης ανάμνησης θα βοηθήσει να αναβιώσουμε τις όμορφες στιγμές του παρελθόντος.
«Με την ανάμνηση (μεμνημένοι) όλων αυτών των πραγμάτων οι ερωτευμένοι είναι σαν να αισθάνονται την παρουσία αυτού που αγαπούν. Και αυτή είναι η αρχή του έρωτα όπως συμβαίνει σε όλους, όταν δεν χαίρονται μόνο στην παρουσία του αγαπημένου, αλλά και στην απουσία του με την ανάμνηση [αγαπούν] και επέρχεται λύπη (λύπη προσγένηται), επειδή δεν βρίσκεται κοντά. Κατά τον ίδιο τρόπο, στα πένθη και στους θρήνους δημιουργείται κάποιου είδους ηδονή (ἐπιγίγνεταί τις ἡδονή). Γιατί η λύπη συμβαίνει γιατί δεν υπάρχει ο άλλος, ενώ η ηδονή στο να τον θυμούνται (μεμνῆσθαι) και να βλέπουν κατά κάποιον τρόπο αυτά που έκανε και τι είδους άνθρωπος ήταν»
Αριστοτέλης Ρητορική, 1370b20-28
Ο φιλόσοφος δεν θα μπορούσε να παρομοιάσει καλύτερα το συναίσθημα της έλλειψης του άλλου στο παρόν. Εκείνος που πενθεί μοιάζει με τον ερωτευμένο. Και οι δύο αισθάνονται την έλλειψη του αγαπημένου τους προσώπου σε υπερβολικό βαθμό. Η απουσία της ύπαρξης (ἐπὶ τῷ μὴ ὑπάρχειν) όμως έχει ως αντίδοτο την ανάμνηση, την οποία θα ενισχύσει η συνήθεια, καθώς «το συχνά έχει τη δύναμη να βρίσκεται πολύ κοντά στο για πάντα. Το πρώτο έχει να κάνει με τη συνήθεια και το δεύτερο με τη φύση». Ως εκ τούτου, με το πέρασμα του χρόνου -πέρα από τη λύπη που γεννά η απουσία- ο Αριστοτέλης θεωρεί ότι μπορεί να υπάρξει ηδονή από την ανάμνηση των ευχάριστων στιγμών με τους εκλιπόντες (όπως στην περίπτωση των ερωτευμένων). Η τεχνική δεν περιλαμβάνει καμιά δυσκολία (σύμφωνα με τον Αριστοτέλη πολλοί την ακολουθούν). Το μόνο που χρειάζεται είναι το σωστό ερέθισμα που θα καθοδηγήσει τη μνήμη στη συγκεκριμένη ευχάριστη ανάμνηση. Η συνήθεια θα διευκολύνει την ανάκληση της μνήμης και οι αναβιωμένες στιγμές του παρελθόντος θα ενεργοποιήσουν τα θετικά συναισθήματα, προσφέροντας ηδονικές αναμνήσεις. Ο Αριστοτέλης θα αναφέρει την τεχνική της εκούσιας ανάμνησης στο Περί μνήμης και αναμνήσεως, ως πρακτική που ακολουθούν πολλοί που θέλουν να επισκεφτούν τις αναμνήσεις τους. Ο φιλόσοφος προτείνει να ξεκινήσουμε από ένα ερέθισμα, που θα ενεργοποιήσει τη μνήμη μας και θα την κατευθύνει στη στοχευμένη ανάμνηση που θέλουμε να ξαναζωντανέψουμε. Η συνήθεια θα διευκολύνει την ανάκληση της μνήμης, με την οποία θα αναβιώσουμε τα ευχάριστα συναισθήματα. Όπως παρατηρεί, αν εξασκήσουμε τον μηχανισμό της ανάμνησης, θα είμαστε σε θέση να καθοδηγούμε την αναπόληση της ζωής που ζήσαμε με τους εκλιπόντες αγαπημένους μας, όποτε το επιθυμούμε, ώστε να μεταμορφώνουμε τον πόνο σε ηδονή.
Ζούμε με τους αγαπημένους μας απολαμβάνοντας το παρόν μαζί τους. Στο μέλλον κάποιοι θα απουσιάσουν για πάντα. Οι εθελούσιες αναμνήσεις του ευτυχισμένου παρελθόντος θα «κάμνουνε — για λίγο — να μη νιώθεται η πληγή».
*Η Δρ. Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας του βιβλίου Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
