Οι «ανθρωποφάγοι» της Νέας Καληδονίας και οι «πολιτισμένοι» Γάλλοι: Αυτά που δεν λέει η επίσημη Ιστορία.

  • ΔΙΑΒΑΣΤΕ:
  • Didier Daeninckx «Κανίβαλος»
  • Eric Vuillard «Μια αξιοπρεπής έξοδος»
  • ΜΗ ΔΙΑΒΑΣΕΤΕ:
  • Paul Lynch «Το τραγούδι του προφήτη»

Οι Ευρωπαίοι θεωρούσαν ανέκαθεν τους εαυτούς τους ιδιοκτήτες του κόσμου, γνωστού και άγνωστου. Οι περίφημοι εξερευνητές, από μεγάλες χώρες όπως η Γαλλία, η Ισπανία και η Αγγλία είτε μικρότερες όπως η Ολλανδία, το Βέλγιο, η Πορτογαλία, συμπεριφέρονταν όπως σε ένα απέραντο δωρεάν σουπερμάρκετ από το οποίο «ψώνιζαν» τους πλουτοπαραγωγικούς πόρους του κάθε μέρους, κλέβοντας τους ντόπιους. Αν δυσκολεύονταν, χρησιμοποιούσαν μια ελίτ από πρόθυμους ιθαγενείς, μέθοδος που εφαρμόζουν ακόμα και μετά το –υποτιθέμενο– τέλος της αποικιοκρατίας. Στην πραγματικότητα η αποικιοκρατία ζει και βασιλεύει (ενίοτε κυριολεκτικά) με διαφορετικά ονόματα αλλά με τα ίδια προβλήματα. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι η Νέα Καληδονία, ένα νησιωτικό σύμπλεγμα στο αρχιπέλαγος της Μελανησίας ανατολικά της Αυστραλίας, υπερπόντια κτήση της Γαλλίας με ειδικό καθεστώς.

Οι Γάλλοι ήταν οι τελευταίοι που την οικειοποιήθηκαν το 1853, για το σανταλόξυλο και το ζαχαροκάλαμο αρχικά, το πολύτιμο νικέλιο αργότερα. Εκεί εξόριζαν επίσης ποινικούς και πολιτικούς καταδίκους, με το δουλεμπόριο μια παράλληλη επικερδή δραστηριότητα. Στο νησιωτικό κράτος των 270.000 κατοίκων πολυπληθέστερη φυλή είναι οι Κανάκ. Αν και η Γαλλία παραμένει κυρίαρχη χάρη σε αλλεπάλληλα δημοψηφίσματα (τελευταία το 2020 και το 2021 – ψήφισαν βεβαίως και οι μη ντόπιοι, Γάλλοι κυρίως), ο τόπος μαστίζεται από εξεγέρσεις και ανταρτοπόλεμο των αυτονομιστών. Οι αποικιοκράτες έκαναν και εκεί αυτό που συνηθίζουν: Έστρεψαν τις διάφορες φυλές τη μία εναντίον της άλλης. Άλλος ένας λόγος, επίσης συνήθης, είναι ότι αναμίχθηκαν και άλλες δυνάμεις όπως η Ρωσία και το Αζερμπαϊτζάν(!) από την άλλη άκρη του κόσμου.

«Κανίβαλος»

Αυτό το μικρό βιβλιαράκι του Ντιντιέ Ντενένξ (Didier Daeninckx, εκδ. Oposito 2021) αναφέρεται σε ένα πραγματικό γεγονός του 1931, όταν οι Γάλλοι μετέφεραν στο Παρίσι εκατόν έντεκα ιθαγενείς Κανάκ από τη Νέα Καληδονία, για τα τους εκθέσουν στη Διεθνή Αποικιακή Έκθεση ως κανίβαλους. Τους έκλεισαν σε ένα κλουβί στον ζωολογικό κήπο και τους υποχρέωσαν να ουρλιάζουν απειλητικά σαν ζώα στους επισκέπτες, φορώντας μόνο ένα πανί στα λαγόνια. Λίγο πριν τα εγκαίνια, όμως, πέθαναν ξαφνικά όλοι οι κροκόδειλοι στη λιμνούλα του ζωολογικού κήπου. Οι υπεύθυνοι έλυσαν το πρόβλημα φέρνοντας δανεικούς από ένα τσίρκο στη Γερμανία, δίνοντας σε αντάλλαγμα τριάντα Κανάκ. Ο Ντενένξ στήνει την ιστορία του με επίκεντρο τις περιπέτειες ενός νεαρού ιθαγενή που απέδρασε και τριγυρνά στο Παρίσι αναζητώντας την αγαπημένη του, η οποία ήταν ανάμεσα σ’ εκείνους που στάλθηκαν στη Γερμανία.

Όπως ανέφερε η μεταφράστρια Μαρία Θεοχάρη (στην παρουσίαση του βιβλίου στο red n’ noir της Κυψέλης το 2021), ο συγγραφέας αναδεικνύει αθέατες πλευρές της αποικιοκρατίας, καταρρίπτοντας μεταξύ άλλων μύθους όπως ο υποτιθέμενος εκπολιτισμός αγρίων φυλών από τους πολιτισμένους Γάλλους. Οι αποικιακές εκθέσεις είχαν αυτό τον στόχο: Να δείξουν στον κόσμο εκείνους τους άγριους «Άλλους», όπως τους Κανάκ, τους οποίους εμφάνιζαν ως υπάνθρωπους ανθρωποφάγους. Ο συγγραφέας δεν καταγράφει την Ιστορία της Νέας Καληδονίας και των Κανάκ, τον ενδιαφέρει κυρίως η ευθύνη της Γαλλίας, ο ρατσισμός και οι διακρίσεις που συνόδευαν την αποικιοκρατία, μια νοοτροπία κυρίαρχη και σήμερα. «Ο Κανίβαλος δεν είναι ένα βιβλίο διδακτικό με κάποιο συγκεκριμένο μήνυμα. Είναι όμως ένα βιβλίο που μας βοηθά να δούμε τον κανίβαλο μέσα μας και γύρω μας» λέει η Μαρία Θεοχάρη. Και μας θυμίζει μια ρήση του Μαρκ Τουέιν: «Υπάρχουν πολλά ευτράπελα πράγματα σ’ αυτόν τον κόσμο, όπως η αντίληψη του λευκού ανθρώπου ότι είναι λιγότερο άγριος από τους ιθαγενείς».

«Μια αξιοπρεπής έξοδος»

Σχετικό με τη γαλλική αποικιοκρατία είναι και το αφήγημα αυτό του Ερίκ Βουιγιάρ (Eric Vuillard, εκδ. Πόλις 2024) για το οποίο ανέφερα μερικά πράγματα την περασμένη Κυριακή. Οι Γάλλοι είχαν πιστέψει πως, χάρη στην υπεροπλία τους, θα απομυζούσαν εύκολα τον πλούτο της Ινδοκίνας εκμεταλλευόμενοι με βαναυσότητα τους ντόπιους, αλλά γελάστηκαν. Όταν αντιλήφθηκαν ότι τα πράγματα εξελίσσονταν εις βάρος τους, μάταια έψαχναν μια αξιοπρεπή έξοδο. Ο στρατός του Χο Τσι Μινχ τους αποδεκάτισε, όπως έκανε μερικά χρόνια αργότερα με τους επίσης υπερφίαλους Αμερικανούς. Το βιβλίο δεν είναι απλώς ένα ιστορικό αφήγημα αλλά λογοτεχνικό έργο ποιότητας με σαφή ιδεολογική ταυτότητα. Στηλιτεύει το κακό και την αδικία, θυμίζει ενοχλητικές αλήθειες εκεί που οι άλλοι σιωπούν: Η αποικιοκρατία δεν είναι παρά μια άλλη μορφή ολοκληρωτισμού.

«Το τραγούδι του προφήτη»

Από την άλλη, το πολυδιαφημισμένο βιβλίο του Πολ Λιντς (Paul Lynch, εκδ. Gutenberg 2024), το οποίο μάλιστα κέρδισε το βραβείο Booker 2023, απογοητεύει. Θα έπρεπε (κατά τη γνώμη μου, εννοείται) να ανήκει σε μια ιδιαίτερη κατηγορία βιβλίων που να τιτλοφορείται «Μην τα διαβάσετε»: Είναι μια απόδειξη ότι τα βραβεία –ακόμα και τα μεγάλα διεθνή– δεν κάνουν τα καλά βιβλία. Δεν αναφέρεται στην αποικιοκρατία αλλά σε μια υποθετική δικτατορία στη σημερινή Ιρλανδία. Το εύρημα, για μια δυστοπία στην Ευρώπη του σήμερα και όχι κάπου μακριά, θα μπορούσε να είναι ενδιαφέρον, όπως και το πώς αντιμετωπίζει η οικογένεια ενός συλληφθέντος αντικαθεστωτικού την τραγωδία. Ωστόσο δεν είναι παρά μια κοινότοπη, αφόρητα γλυκερή και ενοχλητικά λογοτεχνίζουσα ιστορία, όπου ο συγγραφέας εκβιάζει υπερβολικά το συναίσθημα του αναγνώστη χωρίς να προσθέτει οτιδήποτε που να μην έχει ήδη ειπωθεί για την Ιρλανδία με πολύ πιο ενδιαφέροντα τρόπο – φωτεινό παράδειγμα τα βιβλία της Άννα Μπερνς (Anna Burns «Ο γαλατάς», εκδ. Gutenberg 2019, «Αντίλαλοι – Σπασμοί πολέμου», εκδ. Άγρα 2005).

* Στις φωτογραφίες: Οι αυτόχθονες Κανάκ της Νέας Καληδονίας συνεχίζουν να απαιτούν ακόμα και σήμερα την ανεξαρτησία τους. Ο Μακρόν είναι πρόεδρος και σ’ αυτό το μέρος, στην άλλη άκρη του κόσμου, και οι αποφάσεις του επηρεάζουν τις ζωές και το μέλλον τους ερήμην τους. Ώς πότε;

chrarv@philelefheros.com

MINORITY REPORT, 29.12.2024