Για το βιβλίο «Μάρτυς!» του Κάβε Ακμπάρ.
Η πτήση 655 της Iran Air από την Τεχεράνη προς το Ντουμπάι, ενώ πετούσε στις 3 Ιουλίου 1988 πάνω από ιρανικά χωρικά ύδατα στον Περσικό Κόλπο, χτυπήθηκε από δύο πυραύλους που εκτόξευσε το καταδρομικό Vinceness των ΗΠΑ. Το Airbus A300 και οι 290 επιβαίνοντες έγιναν σκόνη. Η επίθεση έγινε κατά τη διάρκεια του πολέμου Ιράν-Ιράκ και ήταν ένα βλακώδες λάθος των Αμερικανών που, άγνωστο πώς, το εξέλαβαν ως ιρανικό μαχητικό, ένα από τα F-14 που οι ίδιοι είχαν προμηθεύσει στο Ιράν τη δεκαετία του 1970. Αυτό το τραγικό περιστατικό αποτελεί κομβικό σημείο (η μητέρα του ήρωα ταξίδευε με την πτήση 655) στο εξαιρετικό μυθιστόρημα –κορυφαίο βιβλίο της χρονιάς κατά τη γνώμη μου– του 35χρονου Κάβε Ακμπάρ «Μάρτυς!» (Kaveh Akbar, εκδ. Ίκαρος 2024), Αμερικανού ποιητή και συγγραφέα γεννημένου στην Τεχεράνη, ο οποίος διδάσκει στο πανεπιστήμιο της Iowa.
Η αφιέρωση στην πρώτη σελίδα γράφει: «Για τους μάρτυρες που ζουν». Ο Ακμπάρ περιγράφει την εμμονή του κεντρικού του ήρωα, γιου Ιρανών μεταναστών μεγαλωμένου στις ΗΠΑ όπως ο ίδιος, με τους μάρτυρες και την ιδέα της αυτοθυσίας. Το βιβλίο –είναι το πρώτο του μυθιστόρημα– ήταν μια ευχάριστη έκπληξη για όσα θίγει όσο και για τον τρόπο γραφής και τις ιδέες του. Μιλά για το θέμα της ταυτότητας και το νόημα του εαυτού με το οποίο παλεύει ο ήρωάς του, ο Σάιρους Σαμς, ο οποίος δεν θέλει να χαθεί ανώνυμος, ένας αριθμός ανάμεσα σε άλλους όπως η μητέρα του. Προσπαθώντας να συμβιβάσει το παρόν με το παρελθόν του, παλινδρομεί ανάμεσα στο αλκοόλ και τα ναρκωτικά. Εντέλει αποτοξινώνεται, εξερευνά τη σεξουαλικότητά του (είναι αμφιφυλόφιλος) και βουλιάζει κάθε τόσο στην κατάθλιψη. Ονειρεύεται να μεγαλουργήσει ως ποιητής – τα ποιήματα που γράφει, ωστόσο, μένουν στο συρτάρι του.
Ο Σαμς/Ακμπάρ μιλά για ένα Ιράν που δεν γνωρίζουμε: Ο θείος του, στρατιώτης κατά τη διάρκεια του πολέμου με το Ιράκ, υποχρεωνόταν να φορά μαύρο μανδύα και κουκούλα και να καλπάζει τα χαράματα στο πεδίο της τελευταίας μάχης πάνω σ’ ένα μαύρο άλογο κραδαίνοντας ένα σπαθί, με το πρόσωπό του φωτισμένο απόκοσμα από έναν φακό – υπήρχε ένας σαν αυτόν σε κάθε τάγμα. Ο σκοπός ήταν να πιστέψουν οι ετοιμοθάνατοι πληγωμένοι ότι περνά ένας άγγελος που τους νοιάζεται, ώστε να διώξουν τον φόβο και να μην αυτοκτονήσουν χάνοντας την ψυχή τους. Μιλά επίσης για την Ιρανική Επανάσταση, έναν αγώνα χρόνων από ένα κίνημα κοινωνικών ομάδων με διαφορετικές πολιτικές ιδεολογίες, η οποία το 1979 οδήγησε αναπάντεχα σε ένα ισλαμικό κράτος, με τους αγιατολάδες να εκμεταλλεύονται τη σύγχυση και να παίρνουν την εξουσία.
Μιλά και για τα μεγάλα πάρκα της Τεχεράνης, όπως το κεντρικό Ab-o-Atash των 2,5 εκταρίων, που είναι στην πραγματικότητα ένα από τα έργα συγκάλυψης του καθεστώτος: Κάτω από τα δέντρα και το γρασίδι, όπου κάνουν πικνίκ οικογένειες, κείτονται σ’ έναν τεράστιο ομαδικό τάφο εκατοντάδες λείψανα από αυτούς τους αγωνιστές της ελευθερίας, εχθρούς του καθεστώτος, τωρινού και προηγούμενου. «Με κάποιον τρόπο οι ηλίθιοι φανατικοί κατέληξαν με όλα τα όπλα, τα τεθωρακισμένα. Πέντε χρόνια μετά από μια επανάσταση στην οποία ηγήθηκαν φοιτητές και ιδεαλιστές, ειρηνιστές με υάκινθους στα τσεπάκια των πουκαμίσων τους. Πώς συνέβη αυτό; Φανατικοί…», αφηγείται ο θείος – άγγελος του θανάτου.
Δεν θέλω να πω περισσότερα για το βιβλίο για να μη χαλάσω την απόλαυση του αναγνώστη. Παραθέτω απλώς κάτι από αυτά που αναφέρει η μεταφράστρια Μυρσίνη Γκανά, η οποία λέει ότι βγήκε αλλαγμένη από τη διαδικασία της μετάφρασης, και ελπίζει να νιώσουν το ίδιο και οι αναγνώστες: «Πώς μπορείς να επιλέξεις μια ταυτότητα χωρίς να γίνεις κλισέ; Και τι ρόλο μπορεί τελικά να παίξει η τέχνη στη νοηματοδότηση της ύπαρξής μας; Η συνάντηση του Σάιρους με την Ιρανή καλλιτέχνιδα Ορκιντέ, που ζει στο μουσείο του Μπρούκλιν τις τελευταίες της μέρες μετατρέποντας σε τέχνη τον ίδιο της τον θάνατο, θα αποδειχθεί καταλυτική». Το γράψιμο του Ακμπάρ είναι συγχρόνως διασκεδαστικό και δραματικό, γράφει με χιούμορ και έχει πολλά σημεία που μπορείς να ταυτιστείς με το ήρωά του, ή έστω να τον καταλάβεις – και αυτό δεν είναι τόσο εύκολο, ούτε τόσο αυτονόητο. Ίσως έχει τη σημασία του το ότι ο συγγραφέας είναι πρωτίστως ποιητής, το βιβλίο του τον «προδίδει» κατά κάποιον τρόπο: Τα κεφάλαια ανοίγουν με ποιήματα, φαίνεται όμως και από την οικονομία στον χειρισμό της γλώσσας – όσο κι αν αυτό ακούγεται παράξενο για ένα βιβλίο 500 σελίδων…
chrarv@philelefheros.com
MINORITY REPORT, 05.01.2025
