Των Δρ. Μαρίας Ιωάννου (University of Groningen) και Δρ. Huseyin Cakal (University of Keele), συν-προέδρων του Κυπριακού Συνδέσμου Κοινωνικών Ψυχολόγων
Οι φυσικές καταστροφές μπορεί να είναι οδυνηρές κυρίως όταν οδηγούν σε απώλειες ανθρώπινης ζωής. Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι κάποιος που τις παρατηρεί να εκτυλίσσονται, έστω από απόσταση, δεν θα επηρεαστεί συναισθηματικά ή δεν θα αναρωτηθεί πώς μπορεί να βοηθήσει τα θύματα. Ωστόσο, αυτό το είδος προ-κοινωνικής συμπεριφοράς (pro-social behaviour), όπως το ονομάζουμε στην κοινωνική ψυχολογία, δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένο, ειδικά σε πλαίσια σύγκρουσης.
Οι πρόσφατοι σεισμοί που έπληξαν την Τουρκία και τη Συρία προκάλεσαν απίστευτες υλικές ζημιές, τρομακτικές απώλειες σε ανθρώπινες ζωές και ακραίο ψυχολογικό πόνο. Πώς αντιδρούν τα υπόλοιπα κράτη; Πώς αντιδρούν οι πολίτες τους; Αντιδρούμε όλοι με τον ίδιο τρόπο; Τι παρακινεί την αντίδρασή μας; Αυτά τα ερωτήματα θα τα προσεγγίσουμε μέσα από τον φακό της κοινωνικής ψυχολογίας εστιάζοντας στο τρίγωνο Ελλάδα – Τουρκία – Κύπρος.
Η αντίδραση των κρατών
Ας ξεκινήσουμε με τα κράτη. Αυτό που βλέπουμε να συμβαίνει ως απάντηση στους σεισμούς είναι η Κυπριακή και Ελληνική Δημοκρατία (μαζί με άλλες κυβερνήσεις) να τείνουν χείρα βοηθείας σε ένα ιστορικά εχθρικό γι’ αυτές κράτος όπως η Τουρκία. Τέτοια προσφορά βοήθειας σε περιόδους ανάγκης δεν μπορεί παρά να χαρακτηριστεί με θετικό πρόσημο. Δείτε για παράδειγμα πως αντιδρά η διεθνής κοινότητα σε τέτοιες ενέργειες, δηλαδή χαιρετίζοντας τις. Το ίδιο και ο τύπος, διεθνής και εγχώριος, που σπεύδει να τις καλύψει σαν είδηση.
Χωρίς να επιθυμούμε να υποβαθμίσουμε καμία από αυτές τις αντιδράσεις, πιστεύουμε ότι είναι σημαντικό να σημειωθεί πώς η βοήθεια των κρατών μπορεί να μην είναι μια εντελώς καλοπροαίρετη πράξη, πώς αντίθετα μπορεί να συμβεί για λόγους συμφέροντος τους οποίους παραθέτουμε πιο κάτω:
Δημιουργία εντυπώσεων, διασφάλιση κύρους, και η μάχη της αναγνώρισης
Η θετική αντίδραση της διεθνούς κοινότητας συμβάλει στον σχηματισμό θετικών εντυπώσεων για το κράτος που προσφέρει την βοήθειά του στο πληγέν κράτος. Αυτό είναι σημαντικό για τα κράτη, ειδικά εκείνα που συνήθως δεν απολαμβάνουν εξέχοντα ρόλο στη διεθνή σκηνή.
Η προσφορά βοήθειας επίσης μπορεί συμβάλλει στη δημιουργία μιας διαφοράς κύρους (δύναμης) η οποία φυσικά ευνοεί την ομάδα που προσφέρει βοήθεια. Αυτή η διαφορά κύρους μπορεί επίσης να διαπιστωθεί από τρίτους που παρατηρούν την κατάσταση. Ψυχολογική έρευνα ανάμεσα σε τρίτους, δηλαδή παρατηρητές μιας κατάστασης όπου μια ομάδα πρόσφερε και άλλη λάμβανε βοήθεια, έδειξε ότι οι παρατηρητές έκριναν την ομάδα που προσέφερε βοήθεια ως πιο ικανή και με υψηλότερο κύρος από αυτήν που λάμβανε βοήθεια. Η ίδια έρευνα έδειξε ότι τέτοιες εντυπώσεις παγιώνονται εύκολα, έχοντας έτσι μακροπρόθεσμα αποτελέσματα.
Τέλος, στην περίπτωση της Κυπριακής Δημοκρατίας και της Τουρκίας, συγκεκριμένα, μπαίνει στο παιχνίδι και η μάχη της κρατικής αναγνώρισης καθώς η Τουρκία δεν αναγνωρίζει επίσημα την Κυπριακή Δημοκρατία. Με την αποδοχή βοήθειας από την Κύπρο, υπάρχει ένα πρόσθετο στοιχείο άμεσης ή έμμεσης αναγνώρισης προς όφελος της Κυπριακής Δημοκρατίας, γι’ αυτό και η Τουρκία αρνήθηκε αρχικά τη βοήθεια ενός κράτους που δεν αναγνωρίζει.
Φυσικά, η προσφορά βοήθειας σε αντίθεση με τη μη προσφορά πρέπει πάντα να επικροτείται και η δυνατότητα για καλλιέργεια καλύτερων σχέσεων ως συνέπεια φυσικών καταστροφών δεν πρέπει να απορρίπτεται. Στην πραγματικότητα, τέτοιες δράσεις θα μπορούσαν και θα πρέπει να κεφαλαιοποιούνται για τον σκοπό αυτό. Αυτό επιχειρεί ως ένα βαθμό και η λεγόμενη διπλωματία των σεισμών. Τα κίνητρα ωστόσο για την προσφορά βοήθειας, έχουν σημασία. Το να δίδεται βοήθεια ως μια κίνηση οικοδόμησης εμπιστοσύνης έναντι του να δίνεται για σκοπούς διαχείρισης εντυπώσεων ή κύρους, μπορούν να οδηγήσουν τις σχέσεις μεταξύ κρατών σε πολύ διαφορετικούς δρόμους.
Η αντίδραση των πολιτών
Παρόμοια με τα κράτη, τα άτομα, οι πολίτες τους, μπορούν να προσφέρουν βοήθεια σε άτομα της εξω-ομάδας (δηλαδή της αντίπαλης ομάδας) για καθαρά στρατηγικούς και ιδιοτελείς λόγους που έχουν και πάλι να κάνουν με επίδειξη δύναμης και εγκαθίδρυσης μιας ιεραρχικής σχέσης που να τα ευνοεί. Υπάρχουν, ωστόσο, άλλοι λόγοι που μπορούν να οδηγήσουν σε προ-κοινωνική συμπεριφορά σε περιόδους καταστροφών, φυσικών ή μη. Τους παραθέτουμε πιο κάτω.
Από το Εμείς και οι Άλλοι στο μεγάλο Εμείς: Υπαγωγή σε μια υπερκείμενη ομάδα
Άτομα που αντί των υφιστάμενων ομαδικών υπαγωγών, π.χ. Έλληνας ή Τούρκος, καταφέρνουν να εντάξουν την αντίπαλη ομάδα (έξω-ομάδα) μαζί με την δική τους ομάδα (ένδο-ομάδα) κάτω από μια υπερκείμενη ομάδα που να περιλαμβάνει και τις δύο (για παράδειγμα η ομάδα ανθρωπότητα), τότε σύμφωνα με την έρευνα είναι πιο πιθανόν να παρέχουν βοήθεια σε μέλη της αντίπαλης ομάδας. Μια τέτοια αντίληψη, σύμφωνα με την οποία οι ομαδικές υπαγωγές ακυρώνονται για να δώσουν τη θέση τους σε μια συμπεριληπτική ταυτότητα (είμαστε όλοι άνθρωποι), αντικατοπτρίζεται σε συνθήματα (παροτρύνσεις) όπως τα είδαμε να διατυπώνονται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης του τύπου ‘είμαστε όλοι μαζί σε αυτό’ (we are all together in this) ή ‘η ανθρωπότητα δεν κάνει διακρίσεις’ (humanity does not discriminate).
Ακόμη και η Εκκλησία της Κύπρου, ένας θεσμός που παραδοσιακά καλλιεργεί μια κλειστή, εθνική ταυτότητα, διεξήγαγε έρανο για τους σεισμόπληκτους, επικαλούμενη την κοινή ανθρώπινη φύση μας . Είναι ειρωνικό, ωστόσο ενδεικτικό, πως στο εν λόγω κάλεσμά της φρόντισε να αναφέρει ότι κάποιοι από τα θύματα (“εξάλλου”) είναι Χριστιανοί, κάτι που μας φέρνει πίσω στους ιδιοτελείς λόγους για τους οποίους κάποιος καταλήγει να βοηθά.
Ενσυναίσθηση (Empathy)
Ο δεύτερος λόγος που οδηγεί σε προ-κοινωνική συμπεριφορά είναι η δυνατότητα του να νιώσει κανείς τον πόνο του άλλου, η ικανότητα δηλαδή για ενσυναίσθηση. Η ενσυναίσθηση θεωρείται συχνά ως ένα ατομικό χαρακτηριστικό όπου μερικοί άνθρωποι είναι απλώς καλύτεροι στο να αισθάνονται αυτό που νιώθουν οι άλλοι. Ωστόσο, η έρευνα δείχνει ότι στις σχέσεις μεταξύ ομάδων η ενσυναίσθηση είναι απότοκο της επαφής που έχουν τα άτομα με μέλη της εξω-ομάδας και όχι μόνο/απλά ατομικό χαρακτηριστικό. Άτομα που έχουν ακόμη και έναν μόνο φίλο που ανήκει στην έξω-ομαδα, είναι πιο πιθανό να βιώσουν ενσυναίσθηση για αυτήν την ομάδα ως σύνολο, να νιώσουν δηλαδή σε αυτή την περίπτωση τον πόνο τους.
Απανθρωποποίηση (Dehumanization)
Ο τρίτος λόγος που οδηγεί στην προ-κοινωνική συμπεριφορά είναι το να βλέπει κάποιος τα μέλη της έξω-ομάδας ως τίποτα λιγότερο από αυτό που είναι, δηλαδή άνθρωποι. Mε βάση έρευνα, τα άτομα είναι λιγότερο πιθανό να προσφέρουν βοήθεια εάν προβαίνουν σε απανθρωποποίηση, όπως για παράδειγμα όταν θεωρούν τα μέλη της εξω-ομάδας ανίκανα να νιώσουν αμιγώς ανθρώπινα συναισθήματα, όπως ο πόνος, ο φόβος και η θλίψη, δηλαδή συναισθήματα που μας διαχωρίζουν από τα ζώα. Η ζωή του εχθρού δεν προσμετράται ως να έχει κάποια αξία γιατί απλούστατα ο εχθρός δεν γίνεται αντιληπτός ώς άνθρωπος σαν εμάς αλλά ως ζώο ή αντικείμενο. Η απανθρωποποίηση θα μπορούσε επίσης να θεωρηθεί ως ατομικό χαρακτηριστικό, αλλά γνωρίζουμε ότι διαμορφώνεται σε μεγάλο βαθμό από την επανειλημμένη έκθεση σε ένα συγκεκριμένο είδος αφήγησης για την έξω-ομάδα (π.χ. μέσω του τύπου, της σχολικής εκπαίδευσης κτλ).
Συμπεράσματα για το μέλλον: Κοινή μοίρα – Κοινή ευθύνη
1. Αν και η παροχή βοήθειας σε συγκείμενα σύγκρουσης θα πρέπει αναμφίβολα να επικροτείται κάθε φορά που συμβαίνει, είναι σημαντικό να έχουμε κατά νου ότι τόσο τα κράτη όσο και τα άτομα μπορούν και ενεργούν για κρατικό/ εθνικό ή προσωπικό συμφέρον αντίστοιχα.
2. Σε αντίθεση με τα κράτη, τα άτομα δύνανται πιο εύκολα να προσφέρουν βοήθεια για λόγους που πάνε πέραν του συμφέροντος. Αυτό που κάνει τους ανθρώπους να συμπεριφέρονται προ-κοινωνικά σε συγκείμενα σύγκρουσης δεν είναι ατομικά χαρακτηριστικά (ατομικές διαφορές). Οι άνθρωποι δεν γεννιούνται καλοί άνθρωποι. Αντίθετα, η συμπεριφορά τους προς τα μέλη της αντίπαλης ομάδας διαμορφώνεται σε μεγάλο βαθμό από το πόσο και τι γνωρίζουν για την ομάδα και τα μέλη της. Αυτό σημαίνει ότι εξωτερικοί παράγοντες έχουν μεγάλη επιρροή στη διαμόρφωση της συμπεριφοράς τους. Έτσι, το ενδιαφέρον μας οφείλει να στραφεί σε όλους εκείνους τους εξωτερικούς παράγοντες που θα μπορούσαν να διαμορφώσουν καλύτερους, πιο ανιδιοτελείς, πολίτες.
3. Η πολύχρονη έρευνα μας, μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ένας τέτοιος εξωτερικός παράγοντας που αξίζει να καλλιεργηθεί, είναι η ενθάρρυνση περισσότερων και καλύτερης ποιότητας επαφών μεταξύ των ιστορικά αντικρουόμενων ομάδων (Έλληνες, Τούρκοι, Τουρκοκύπριοι, Ελληνοκύπριοι). Δεδομένου ότι ζούμε στην ίδια σεισμογενή περιοχή και έχουμε μαθήματα να μάθουμε ο ένας από τις κακοτυχίες του άλλου, τότε υπάρχουν πολλές ομάδες πληθυσμού που μπορούν να έρθουν σε επαφή, να ενώσουν δυνάμεις, για να αποτρέψουν μελλοντικές καταστροφές. Σκεφτείτε για παράδειγμα, ακαδημαϊκούς μαθητές, δημοσιογράφους, αρχιτέκτονες, συγγραφείς, πολιτικούς μηχανικούς, οικοδόμους κοκ, να συνεργάζονται προς τέτοιο κοινό σκοπό. Εξάλλου, όπως όλοι γνωρίζουμε, η φύση δεν γνωρίζει σύνορα και ίσως αυτό να ήρθε η ώρα να το αξιοποιήσουμε.
Βιβλιογραφία
● Andrighetto L, Baldissarri C, Lattanzio S, Loughnan S, Volpato C. (2014). Human-itarian aid? Two forms of dehumanization and willingness to help after natural disasters. Br J Soc Psychol., 53(3):573-84.
● Cuddy, A., Rock, M., & Norton, M.I. (2007). Aid in the Aftermath of Hurricane Katrina: Inferences of Secondary Emotions and Intergroup Helping, Group Processes and Intergroup relations, 10 (1), 107-118.
● Halabi, S., Dovidio, J.F., & Nadler, A. (2021) When intergroup helping helps intergroup relations: The moderating role of trust in the outgroup. Journal of Experimental Social Psychology, 95, 104-141.
● Ioannou, M., Hewstone, M., Al Ramiah, A. (2018). An experimental comparison of direct and indirect types of contact. Journal of Experimental Social Psychology, 46, 393-403.
● Johnston, B. M., & Glasford, D. E. (2018). Intergroup contact and helping: How quality contact and empathy shape outgroup helping. Group Processes & Intergroup Relations, 21(8), 1185–1201.
● Kende, J., Psaltis, C., Reiter, J., Fousiani, K., Cakal, H., & Green, E. G. T. (2022). Past and Present Intergroup Contact and Conflict Among Inhabitants of Former Mixed Villages of Cyprus: The Role of Individual and Collective Experiences in Predicting Attitudes and Trust. Political Psychology, 43(4), 751-768.
● Nadler, A. (2016) Intergroup helping relations. Current Opinion in Psychology, 11, 64–68.
● Täuber, S., & van Leeuwen, E. (2017). The Impact of Intergroup Helping on Third Parties’ Perceptions of Group Reputation. Social Psychology 48 (5), 279-292.
