Ημέρα των Γραμμάτων και της Παιδείας η σημερινή, μιας και συμπίπτει με την τιμή τριών μεγάλων μορφών, των οποίων η καθολικότητα και η πληρότητα της σκέψης και της σοφίας τους, δένουν τόσο αρμονικά με τους πιο ευθυτενείς και υψηλούς ανθρωπιστικούς, παιδαγωγικούς, κοινωνικούς, αλλά και πνευματικούς ορίζοντες. Οι μελίρρυτοι αυτοί ποταμοί της σοφίας διέγραψαν τη δική τους υψιπετή τροχιά και με την εμβέλεια και διεισδυτικότητά τους θρυμμάτισαν φραγμούς και κατήργησαν σύνορα για ν’ αρδεύσουν όλη την οικουμένη, αλλά και να αφήσουν ισχυρές παρακαταθήκες που να μπορούν να μεταμορφώνουν την παιδεία. Η πνευματική αλκή και δράση τους τόσο αβίαστα τους αναδεικνύει αυθεντικά πρότυπα. Το μεγαλείο του πνεύματός τους πάντα ατόφιο, σύγχρονο και επίκαιρο, γιατί έχουν και σήμερα τόσα να πουν και να διδάξουν, όσο κι αν φροντίζουμε να τους θέτουμε στο περιθώριο. Ιδιαίτερα στους ανισόρροπους σήμερα καιρούς μας, το κατόρθωμα που πετυχαίνουν της αρμονικής σύζευξης θεωρίας και πράξης, πίστης και επιστήμης, παιδείας και ανθρώπου, φαντάζει τόσο άφθαστο.
Πιο πολύ όμως ενδιαφέρονται – και ακούστε το επιτέλους όσοι σπεύδετε με αυτή την μανιώδη ταχύτητα για την κατάληψη εξουσιών – για τους νέους. Αφού πρώτα οι ίδιοι φρόντισαν να καταστούν αληθινά πρότυπα παιδαγωγών. Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος θέτει την παιδεία υπεράνω όλων: «πάντα υμίν δεύτερα έστω της προνοίας των νέων». Για τη σωστή αγωγή θα τονίσει όχι το «τεκνοποιείν» αλλά το «τεκνοτροφείν». Ο Γρηγόριος ο Θεολόγος τονίζοντας τη σημασία της αγωγής, επισημαίνει: «τέχνη τεχνών και επιστήμη επιστημών φαίνεταί μοι, άνθρωπον άγειν, το πολυτροπώτατον ζώον και ποικιλώτατον». Ο Βασίλειος άφησε τόσους λόγους του για την πραγματική μόρφωση των νέων μας. Η παιδεία για τους σεπτούς ιεράρχες είναι μια μεγάλη υπόθεση και το εννοούσαν. Δεν είναι ένας τομέας της ζωής, αλλά όλη η ζωή. Γι’ αυτούς η Παιδεία δεν σημαίνει μια συσσώρευση άγονων γνώσεων, αλλά πρωτίστως καλλιέργεια της ανθρώπινης ψυχής. Σκοπός δεν είναι μια στείρα πολυμάθεια, αλλά η ολοκληρωμένη προσωπικότητα του νέου, περιλαμβανομένης και της κριτικής σκέψης. Οι ίδιοι ήταν πανεπιστήμονες στην εποχή τους, μα πιο πολύ άνθρωποι. Έδειξαν υποδειγματικά πώς η γνώση γίνεται πραγματική γνώση μέσω της αγωγής και δεν απολήγει σε από-γνωση, όπως συμβαίνει σήμερα.
Η Παιδεία μας σήμερα, δυστυχώς, μέσα από ένα τσουνάμι συνεχών μεταρρυθμίσεων που εξελίσσονται σε αβάστακτους πειραματισμούς, εξαντλείται φανερά σε μια στείρα περισσότερο απομνημόνευση. Χωρίς να συνειδητοποιούμε ότι εγκληματούμε σε βάρος των παιδιών όταν ξεκόβουμε την γνώση από την αληθινή ζωή, τον έρωτα, την ομορφιά. Δεν είναι τυχαίο που τα πορίσματα πρόσφατων ερευνών είναι τόσο μαστιγωτικά. Μεγάλο ποσοστό νέων μας σήμερα υποφέρουν από κατάθλιψη. Και ας το ψάχνουμε ακόμα. Το χαρούμενο σχολείο διολισθαίνει σε καταθλιπτικό σχολείο. Δεν ενδιαφέρει σήμερα η κατά κεφαλή καλλιέργεια, αλλά το κατά κεφαλή εισόδημα… Πραγματική τιμή των μεγάλων Ιεραρχών θα συνιστούσε η κεφαλαιοποίηση των διδαγμάτων τους. Διαφορετικά δεν έχει νόημα η σημερινή μέρα.
