Τα δόγματα είναι υπέρλογες αλήθειες της πίστης τις οποίες μπορεί να βιώσει ο άνθρωπος, όταν αποβάλει τον ορθολογισμό. Αυτό, το επιτυγχάνει μόνο με την αρετή της ταπείνωσης. Κατά τη θεολογία του αγίου Πέτρου του Δαμασκηνού, μεγάλου φιλοκαλικού πατέρα της Ορθοδοξίας, ο άνθρωπος τότε μόνο δέχεται αυτές τις αλήθειες, όταν η ψυχή του δεν απολυτοποιεί την ανθρώπινη σοφία και τα πράγματα του κόσμου τούτου. Λέει χαρακτηριστικά ο ιερός πατήρ: «Όταν εύρη ο Θεός καθαράν την καρδίαν από πάντων των κοσμικών πραγμάτων και μαθημάτων, τότε ως πτυχίον άγραφον γράφει τα εαυτού δόγματα».
Ο άνθρωπος της ταπείνωσης και της απλότητας αποδέχεται και βιώνει τα δόγματα. Ο άγιος Ιωάννης της Κλίμακος, μιλώντας για τον ορθολογισμό που γεννιέται από τη φιλοσοφία, δηλώνει «το της φιλοσοφίας φρύαγμα έκφυλόν εστιν εις πολλά της εν Χριστώ ταπεινώσεως». Ο άνθρωπος που θεοποίει τον ορθολογισμό δεν μπορεί να έχει ταπείνωση. Σε μια τέτοια περίπτωση, κατά τον άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή, «η γνώσις μη χαλινουμένη τω θείω φόβω τύφον κατεργάζεται». Δηλαδή η γνώση, όταν ο άνθρωπος που την κατέχει δεν την χαλινεύει με τον θείο φόβο -που σε τελευταία ανάλυση είναι ο σεβασμός προς τον Θεό- τότε γεννά την έπαρση και την αλαζονεία.
Η γνώση και η λογική, όχι μόνο δεν είναι κάτι κακό, αλλά, το αντίθετο, σχετίζονται άμεσα με τον εικονισμό του Θεού στο ανθρώπινο πρόσωπο. Τότε γίνονται κακά, από τη στιγμή που θεοποιούνται και απολυτοποιούνται. Ακριβώς για αυτό τον λόγο, κατά τον άγιο Πέτρο τον Δαμασκηνό, όπως αναφέρθηκε πιο πάνω, μόνο η καθαρά καρδία δέχεται τα δόγματα, η απλή δηλαδή και ταπεινή. Τότε «εκ βεβαίας πίστεως δέχεται τα δόγματα της Εκκλησίας και τας διακρίσεις των θείων διδασκάλων περί των θείων γραφών». Σε μία τέτοια περίπτωση, λοιπόν, η ψυχή με βαθιά πίστη δέχεται τα δόγματα της Εκκλησίας και τη διδασκαλία των θεοφόρων πατέρων. Στην αντίθετη περίπτωση, κατά τον άγιο Πέτρο τον Δαμασκηνό, οι άνθρωποι που απορρίπτουν τα δόγματα «τη εαυτών συνέσει στοιχούντες ταχέως εκπίπτουσιν». Δηλαδή, βαδίζοντας και ακολουθώντας την πορεία της δικής τους λογικής και του δικού τους τρόπου σκέψης εκπίπτουν της σωτηρίας και επομένως δεν σώζονται.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα οι διάφορες αιρέσεις, που απολυτοποιώντας τον ορθολογισμό απορρίπτουν τα δόγματα που συμφαίνονται άμεσα με τη σωτηρία και το ήθος τους ανθρώπου. Για αυτό και οι θεοφόροι πατέρες χαρακτηρίζουν την αίρεση ως ψυχικό πάθος.
Στην Ορθοδοξία, βασικά δόγματα είναι το τριαδικό και το χριστολογικό. Με το τριαδικό δόγμα ομολογούμε πως ο Θεός είναι ένας κατά την ουσία ή φύση αλλά Τριάδα κατά τις υποστάσεις, δηλαδή πρόσωπα: Πατήρ, Υιός και Άγιο Πνεύμα. Θεός ο Πατήρ, Θεός ο Υιός, Θεός το Πνεύμα το Άγιο, πλην όχι τρεις Θεοί, αλλά ένας, γιατί η φύση της Θεότητας είναι μία, κοινή και στα τρία πρόσωπα. Αυτά τα τρία πρόσωπα κατά τον άγιο Γρηγόριο τον Θεολόγο αποτελούν την τριαδική ενάδα. Ο μεγάλος θεολόγος Βλαδίμηρος Λόσκυ στο έργο του «Η μυστική θεολογία της Ανατολικής Εκκλησίας» αναφέρει: «Η Τριάς διά την Ορθόδοξον Εκκλησίαν είναι το αδιάσειστον θεμέλιον πάσης ευσεβείας. Ουδεμία φιλοσοφική θεωρία ηδυνήθη ποτέ να ανυψωθεί μέχρι του μυστηρίου της Αγίας Τριάδος».
Τα δόγματα, όπως αναφέρει ο Μέγας Βασίλειος, αποτελούν πηγή ήθους: «Πιστεύουμε αυτά που παραλάβαμε από το Άγιο Βάπτισμα και πολιτευόμαστε σύμφωνα με αυτά». Έτσι λοιπόν, ο άνθρωπος που βιώνει το τριαδικό δόγμα ζει την κοινωνία των προσώπων, αφού η Αγία Τριάδα είναι η κατ’ εξοχήν κοινωνία προσώπων που εδράζεται στην αγάπη. Τα τρία πρόσωπα αγαπώνται μεταξύ τους όντας ομοούσια και ισότιμα∙ έτσι, και ο άνθρωπος που αναγνωρίζει ότι είναι εικόνα του τριαδικού Θεού αγαπά όλους, αφού νιώθει και πιστεύει ότι όλοι είναι μέτοχοι της ίδιας ανθρώπινης φύσης. Δεν γνωρίζει τη διάκριση ή την απόρριψη κανενός ανθρώπου.
Εξάλλου, με το χριστολογικό δόγμα ομολογούμε, σύμφωνα με τον όρο της Δ’ Οικουμενικής Συνόδου, ότι ο Χριστός ένωσε στο πρόσωπό Του δύο φύσεις, τη θεϊκή και την ανθρώπινη. Έτσι λοιπόν, ο ορθόδοξος που βιώνει το δόγμα αυτό εμφορείται από το χαλκηδόνιο ήθος, που σημαίνει πως δεν ενδιαφέρεται μόνο για τα πνευματικά θέματα, αλλά και για προβλήματα και ανάγκες αυτής της ζωής. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Μέγας Βασίλειος, που πρόβαλε με τους λόγους του τη θεότητα του Χριστού, τη θεολογία της Αγίας Τριάδος, όμως παράλληλα ενδιαφερόταν για τους πτωχούς που υπέφεραν, οργάνωνε συσσίτια για τους πεινασμένους, τα έβαζε με τους άρχοντες που εκμεταλλεύονταν τους αδυνάμους. Αυτά λοιπόν είναι τα δόγματα. Αλήθειες που οδηγούν στη σωτηρία, αλλά και που συνάμα πλάθουν σωστούς και ολοκληρωμένους ανθρώπους.
*Διευθυντής Γραφείου Ορθοδόξου Ομολογίας, Ιερά Μητρόπολη Λεμεσού
