Την ελληνιστική περίοδο και τα χρόνια που την ακολουθούν η φιλοσοφία παίρνει άλλη τροπή. Ο Επικουρισμός, ο Στωικισμός και ο Σκεπτικισμός υπόσχονται αταραξία και προσωπική ευτυχία. Ποτέ άλλοτε η φιλοσοφία δεν είχε βοηθήσει σε τέτοιο βαθμό το άτομο. Οι φιλόσοφοι εστιάζουν σε καθημερινές συμβουλές και ασκήσεις για μια πιο ευτυχισμένη ζωή. Η πρακτική άσκηση παίζει καθοριστικό ρόλο και τείνει να ξεπεράσει τη μελέτη της φιλοσοφίας. Ο άνθρωπος θέλει να ζήσει ευτυχισμένα. Οι φιλόσοφοι έχουν τις απαντήσεις· γράφουν συγγράμματα, δίνουν ομιλίες, ανοίγουν σχολές. 

Ένας από αυτούς ήταν και ο Μουσώνιος Ρούφος, δάσκαλος του Επίκτητου, που μαζί με τη μεγάλη Στωική τριανδρία (Σενέκας, Επίκτητος, Μάρκος Αυρήλιος) συντέλεσαν στην ευρεία διάδοση της φιλοσοφίας του Στωικισμού κατά τα ρωμαϊκά χρόνια. Ο Μουσώνιος δεν έγραψε τίποτε. Ή τουλάχιστον δεν γνωρίζουμε τα γραπτά του. Για καλή μας τύχη, δύο μαθητές του, κατέγραψαν κάποια από τα μαθήματά του, στα οποία, μεταξύ άλλων, ο Στωικός φιλόσοφος δίνει συμβουλές για την επιμέλεια του εαυτού. Το δέκατο όγδοο κεφάλαιο των Διατριβών του είναι αφιερωμένο στην τροφή, ποια πρέπει να προτιμούμε και τι να αποφεύγουμε. 

«Σχετικά με την τροφή συνήθιζε να μιλάει πολλές φορές και με μεγάλη ένταση, καθώς δεν ήταν κάτι μικρό ούτε οδηγούσε σε ασήμαντα πράγματα. Θεωρούσε δε ότι η αρχή και η ένδειξη της αυτοκυριαρχίας (τοῦ σωφρονεῖν) έγκειται στην εγκράτεια από το φαγητό και το ποτό». Μουσώνιος Ρούφος, Διατριβές 18Α1-4

Ως φιλόσοφος ο Μουσώνιος θα διακηρύξει στους λόγους του τη Στωική στάση απέναντι στο φαγητό. Θα ξεκινήσει από το «κατὰ φύσιν ζῆν». Κατ’ αρχάς, θα πρέπει να προτιμάμε την τροφή που είναι πιο κοντά στη φύση του ανθρώπου (σύμφυλον ἀνθρώπῳ), δηλαδή την απλή αντί της πολυτελούς και εκείνη που βρίσκεται σε αφθονία και όχι τη δυσεύρετη. Ο Μουσώνιος εξηγεί τη σκέψη του με σαφήνεια: «Κοντά στη φύση του ανθρώπου είναι η τροφή που προέρχεται από όσα φυτρώνουν στη γη, όσα είναι δημητριακά και όσα από αυτά δεν είναι, αλλά μπορούν να θρέψουν τον άνθρωπο καλά· και [να προτιμούμε] την τροφή που μπορούμε να συλλέξουμε από τα ζώα που χρησιμοποιούμε, και από αυτά που τρώγονται είναι ωφέλημα εκείνα που μπορούν να χρησιμοποιηθούν αμέσως χωρίς φωτιά, και είναι έτοιμα για κατανάλωση. Για παράδειγμα, όσα είναι εποχιακά (ὡραῖα) και μερικά από τα λαχανικά και γάλα και τυρί και μέλι». Μουσώνιος Ρούφος, Διατριβές 18Α7-4

Ο Μουσώνιος τον 1ο αιώνα μ.Χ. προτείνει τις λιγότερο επεξεργασμένες τροφές και την αποφυγή του κρέατος. Το κρέας είναι πιο κατάλληλο για τα άγρια ζώα παρά για τον άνθρωπο, καθώς χαρακτηρίζεται βαριά τροφή που αποτελεί εμπόδιο της σκέψης και της αντίληψης (τῷ νοεῖν τι καὶ φρονεῖν ἐμπόδιον). Ο άνθρωπος διαφέρει από τα υπόλοιπα ζώα στη νόηση, επομένως θα πρέπει και η τροφή του να είναι διαφορετική, αποφαίνεται ο Μουσώνιος: «Εμείς όμως και τέχνες και μηχανήματα επινοούμε, για να κάνουμε πιο ευχάριστη τη λήψη της τροφής και να έχουμε τη μέγιστη ευχαρίστηση της κατάποσης. Αυτό προήλθε από τη λαιμαργία και την τρυφηλότητα, με αποτέλεσμα, όπως τα μουσικά και τα ιατρικά, με τον ίδιο τρόπο να γράφονται  και μαγειρικά συγγράμματα, τα οποία από τη μια αυξάνουν υπερβολικά την ηδονή στον οισοφάγο, αλλά από την άλλη βλάπτουν την υγεία». Μουσώνιος Ρούφος, Διατριβές 18Α33-38

Όπως σε όλες τις περιπτώσεις έτσι και στο φαγητό, οφείλουμε να δείχνουμε την απαιτούμενη εγκράτεια, ώστε να συνηθίζουμε στις απλές, εποχιακές, υγιεινές τροφές και να ικανοποιούμε την πείνα χωρίς υπερβολές. 

«Και όντως, τι άλλο είναι η επιθυμία για εκλεκτό φαγητό (γαστριμαργία) παρά η μη εγκράτεια στην τροφή, κατά την οποία οι άνθρωποι προτιμούν το ευχάριστο αντί για το ωφέλιμο; Και η τρυφηλή ζωή δεν είναι άλλο από την υπερβολή στη χρήση των καρυκευμάτων (χρῆσιν ὄψου)». Μουσώνιος Ρούφος, Διατριβές 18Β6-9

Η εγκράτεια στο φαγητό είναι το πρώτο βήμα. Η σωφροσύνη, η αυτοκυριαρχία, αφορά όλες τις πτυχές της ζωής του ανθρώπου, καθώς είναι το μόνο έμβιο ον που μπορεί να επιλέξει με βάση τη φρόνηση. Για τους Στωικούς, η στιγμιαία απόλαυση δεν είναι δυνατό να αντικαταστήσει τη σταθερότητα που προκύπτει από τις ηθικές επιλογές του χαρακτήρα. Ως εκ τούτου, η τρυφηλότητα του βίου πηγάζει από την ανθρώπινη αδυναμία ελέγχου του εαυτού. Αλλά κι αυτό δεν παύει να αποτελεί ατομική επιλογή. 

*Η δρ. Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας του βιβλίου Φιλοσοφία για όλους (Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους;), Μεταίχμιο, 2022 

philosophy.elsanicolaidou@gmail.com