Η Σουηδική Ακαδημία Επιστημών απένειμε το φετινό Βραβείο Νόμπελ στις Οικονομικές Επιστήμες στους Ben S. Bernanke, Douglas W. Diamond και Philip H. Dybvig «για την έρευνά τους σε τράπεζες και χρηματοπιστωτικές κρίσεις».
Δίχως να παραγνωρίζω το ρόλο του πρώην επικεφαλής της Ομοσπονδιακής Τράπεζας των ΗΠΑ, Ben Bernanke στην οικονομική επιστήμη, στέκομαι εδώ στους Diamond και Dybvig. Το οικονομικό μοντέλο των οποίων (1983) ήταν η πρώτη ουσιαστική επεξήγηση της διαδικασίας της τραπεζικής διαμεσολάβησης και του γενικότερου ρόλου των τραπεζών στην οικονομία. Πιο σημαντικά, το μοντέλο τους αποτέλεσε τη βάση πάνω στην οποία δομήθηκε η έννοια των εγγυημένων καταθέσεων και καθορίστηκε ο ρόλος των Κεντρικών τραπεζών ως ο δανειστής εσχάτης ανάγκης, αλλά και ο εποπτικός τους ρόλος.
Οι Diamond και Dybvig ξεκινούν με τη συνειδητοποίηση ότι τα πλέον σημαντικά στοιχεία του ενεργητικού μιας τράπεζας – τα δάνεια – δεν είναι άμεσα ρευστοποιήσιμα. Ενώ από την άλλη, οι καταθέτες αναμένουν την άμεση ρευστοποίηση ή απόσυρση των καταθέσεων τους όταν το επιθυμήσουν. Δίχως περιορισμούς. Γι’ αυτό και ο ρόλος ενός τραπεζικού ιδρύματος είναι πολύπλοκος. Οι τράπεζες ουσιαστικά αναλαμβάνουν μια μακροχρόνια δέσμευση όσο και τον κίνδυνο της αυξομείωσης στην αξία των δανειστικών τους χαρτοφυλακίων, ενώ οφείλουν να διατηρούν αρκετά ρευστά διαθέσιμα για τους καταθέτες. Ναι, η τράπεζα κερδίζει χρεώνοντας περισσότερο για τα δάνεια απ’ ότι πληρώνει για τις καταθέσεις, αλλά το όλο οικοδόμημα βασίζεται καταλυτικά στο ότι οι καταθέτες δεν θα αποφασίσουν να αποσύρουν τις καταθέσεις τους ταυτόχρονα. Αλλιώς η τράπεζα θα έπρεπε να πωλήσει όλα τα δάνεια που κατέχει σε τιμές αγοράς (τουλάχιστον) για να μπορέσει να επιστρέψει τα χρήματα των καταθετών. Κάτι το οποίο φυσικά δεν μπορεί ποτέ να γίνει. Αφού τα δάνεια δεν είναι άμεσα ρευστοποιήσιμα. Τότε έχουμε αυτό που ονομάζεται «επεισόδιο τραπεζικού πανικού» μέσα από τη μαζική απόσυρση καταθέσεων. Κάτι που οδηγεί το τραπεζικό ίδρυμα σε κατάρρευση.
Σε αυτή τη βάση, οι Diamond και Dybvig αποδεικνύουν, μέσα από το μαθηματικό τους μοντέλο, πως αυτό μπορεί να αποφευχθεί είτε μέσα από την εγγύηση των καταθέσεων είτε την παρουσία ενός θεσμικού δανειστή εσχάτης ανάγκης. Όπου ο συνδυασμός των δυο συμβάλει καταλυτικά στη χρηματοπιστωτική σταθερότητα και στην αποφυγή επεισοδίων τραπεζικού πανικού. Και συνεχίζουν για να αποδείξουν ότι σε ανάλογες περιπτώσεις (δηλ. επεισοδίων τραπεζικού πανικού), αυτό που επιβάλλεται είναι η περαιτέρω ενίσχυση της εγγύησης των καταθέσεων και της αντίληψης ότι δεν υφίσταται λόγος άμεσης ανάληψης.
Το αντίθετο δηλαδή απ’ ότι επιχειρήθηκε στη δική μας περίπτωση το μοιραίο βράδυ της 16ης Μαρτίου 2013. Όπου προτείναμε κούρεμα των εγγυημένων καταθέσεων στο eurogroup – έστω και με ένα πολύ μικρό ποσοστό (που τελικά αποδείχθηκε ότι δεν θα επαρκούσε ούτως ή άλλως). Ακυρώνοντας βασικές προϋποθέσεις στο μοντέλο των Diamond και Dybvig για αποφυγή τραπεζιτικών κρίσεων και επεισόδια τραπεζικού πανικού μέσα από την (α) άρση της απόλυτης προστασίας των εγγυημένων καταθέσεων και (β) συστηματικοποίηση του προβλήματος σε όλο το τραπεζικό σύστημα, μέσα από την οριζόντια φύση του κουρέματος.
Γι’ αυτό άλλωστε και η ΕΚΤ ζήτησε ανατροπή της απόφασης, και στην έκτακτη τηλε-συνεδρία 18 του Μάρτη 2013 το eurogroup απέσυρε το λεγόμενο «πρώτο κούρεμα». Άσχετα αν δυστυχώς τελικά βρέθηκε ενώπιον της κυπριακής βουλής για ψήφιση, ενισχύοντας την αντίληψη στους καταθέτες ότι θα ήταν δυνατό να χαθούν εγγυημένες καταθέσεις.
Και όπως είναι λογικό, η μοιραία συνταγή που προτείναμε και ζητήθηκε από τη βουλή μας να ψηφίσει, έκτοτε δεν έχει ξανασυζητηθεί. Αφού καταπατά τις πλέον βασικές αρχές χρηματοπιστωτικής σταθερότητας, και αντίκειται στην επιστήμη των οικονομικών. Κάτι που ως Κοινωνία πρέπει να αντιμετωπίσουμε ως ένα μάθημα. Ένα μάλιστα για το οποίο πληρώσαμε βαρύ τίμημα. Τα οικονομικά είναι μια από τις Επιστήμες. Στα χέρια των πολιτικών μπορεί να καταστεί όμως ένα επικίνδυνο όπλο. Ειδικότερα αυτών που θεωρούν ότι τα πάντα μπορούν να αλλάξουν μέσα από εικόνες, εντυπώσεις ή τη λήθη της Κοινωνίας.
* Διδάκτορας Χρηματοοικονομικών και Μακροοικονομίας του Πανεπιστημίου του Cambridge.
