Η αρχαία ελληνική φιλοσοφία και κατ’ επέκταση η ευρωπαϊκή νεότερη φιλοσοφία μπορεί να προσεγγίσει και να διαπραγματευτεί πολλά προβλήματα που απασχολούν τον σύγχρονο άνθρωπο. Συμβάλλοντας στην ανάπτυξη ενός υγιούς και ισορροπημένου συναισθηματικού κόσμου, συνεπικουρεί στην εξέλιξη της ανθρώπινης νόησης με στόχο την υιοθέτηση ενός ανώτερου ενδεδειγμένου τρόπου σκέψης και συμπεριφοράς για διαχείριση δυσεπίλυτων, ποικιλώνυμων ανθρώπινων καταστάσεων.
Η φιλοσοφία των Στωικών συνέστηνε την πραότητα και την ψυχική ηρεμία ως «modus vivendi». Παρότι ο όρος «φιλοσοφία» και «φιλόσοφος» στον σύγχρονο κόσμο, ως έννοιες, είναι παρεξηγημένες, κατά τον Ζήνωνα Κιτιέα – ιδρυτή της στωικής σχολής (3oς αι. π.Χ.)– η φιλοσοφία είναι έμπρακτη διαμόρφωση της ανθρώπινης ζωής και μπορεί ν’ αποτελέσει καθημερινή πρακτική και τρόπο ζωής.«Primum vivere, deinde philosophari»: «Πρώτα να ζει κανείς και μετά να φιλοσοφεί», διακηρύττει το λατινικό ρητό ως διασάφηση του νοήματος της φιλοσοφίας.
Οι Στωικοί, παρομοιάζουν τη φιλοσοφία με ζωντανό οργανισμό και τη διακρίνουν σε τρία μέρη, το λογικό, το οποίο αντιστοιχεί στα οστά και τα νεύρα, το φυσικό που ομοιάζει με την ψυχή και το ηθικό που συνδέεται με τη σάρκα. Ή ακόμη παρεμβάλλεται με ένα αβγό όπου το κέλυφος είναι το λογικό, το ασπράδι το ηθικό και ο κρόκος το φυσικό. Η φιλοσοφία είναι η άσκηση της σωστής επιστήμης και αποτελεί ασφαλή οδό προς την αρετή. Αυτή επιτυγχάνεται μέσω της επαφής με τη γνώση. Η γνώση είναι πραγματική –αντικειμενική και αποδίδεται στους σοφούς. Αντίθετα, η γνώμη είναι ασθενής –υποκειμενική γνώση και αποδίδεται στους φαύλους-ανίδεους. Μια γνώμη μπορεί να είναι ορθή, αλλά μόνο εάν στηρίζεται στη γνώση. Κάθε γνώμη που δεν έχει ως βάση τη γνώση, ταυτίζεται με την άγνοια. Ο σοφός άνθρωπος ερείδεται στη γνώση για να έχει γνώμη και η γνώμη του αυτή έχει ένα απόλυτα λογικό ειρμό στηριγμένη σε αδιάσειστα κοινώς αποδεκτά επιχειρήματα.
Άραγε οι πολιτικοί ηγέτες, αλλά κι εμείς οι πολίτες των σύγχρονων κοινωνιών –ας αναλογιστούμε– εκφέρουμε γνώμη που συνοδεύεται από την ύπαρξη της αντίστοιχης γνώσης ή μια άκριτη γνώμη απλά για να μιλάμε; Παρεμπιπτόντως η φειδώ στη χρήση του λόγου για τους Στωικούς είναι αρετή και σοφία: «Λακωνίζειν εστί φιλοσοφείν». Ακούμε όσο πρέπει και μιλούμε όσο χρειάζεται και για όσα έχουμε γνώση;
Οι Στωικοί υποτιμούσαν τα λόγια, τα θεωρούσαν «έπεα πτερόεντα»,ως τους καλύτερους φίλους της αναβλητικότητας. Λέμε, επί παραδείγματι στον εαυτό μας ότι θα ασχοληθούμε αργότερα με τη«σχολική εργασία», αλλά ψάχνουμε δικαιολογίες για να μην τη διεκπεραιώσουμε. Για τους Στωικούς οι πράξεις μόνο έχουν ισχύ. Λαμβάνοντας γνώση ότι εκείνο βάσει του οποίου θα κριθούμε είναι η συμπεριφορά μας, δεν απαιτούνται σύνθετα κίνητρα για να προχωρούμε άμεσα στην υλοποίηση των λόγων, διαπράττοντας έργα.
Ανασταλτικός παράγων εμπράγματων δράσεων είναι, επιπλέον, ο φόβος ότι δε θα μπορέσουμε να ολοκληρώσουμε μια εργασία ή απλά γιατί χρειάζεται σκληρή δουλειά. Οι Στωικοί με την πρακτική «premeditatio malorum» φαντάζονταν τι μπορεί «να πάει στραβά» και προετοιμάζονταν ψυχολογικά για τα πιθανά εμπόδια που θα ανακύψουν, δρώντας, έτσι προμελετημένα ενάντια στον φόβο και στα πιθανά εμπόδια.
Η καλλιέργεια κριτικής σκέψης είναι ζητούμενο της σύγχρονης αγωγής. Ενδείκνυται, ωστόσο, την κριτική να τη συνδέουμε με την αυτοκριτική, ώστε να γίνεται εποικοδομητική κριτική και όχι μηδενιστική, όταν δηλ. αφορίζουμε και κατηγορούμε όλους τους άλλους, χωρίς να αναλαμβάνουμε τηνπροσωπική μας ευθύνη. «Γνώθι σαυτόν» έλεγε ο Σωκράτης. Η παραίνεση για άσκηση κριτικής προς ίδιον εαυτόν, καλλιεργεί την υπευθυνότητα και συμβάλλει στην ωρίμανση και ολοκλήρωσή μας.
Η σωστή επιλογή φίλων είναι καίριας σημασίας, αφού ως ηλικιακή ομάδα, οι έφηβοι μπορεί να επηρεάζουν ή ακόμη και να καθορίζουν τον τρόπο ζωής του εφήβου. «Ζήνων των μαθητών έφασκεν τούς μέν φιλολόγους είναι, τούς δε λογοφίλους». Ο Ζήνων, δηλ. έλεγε ότι από τους μαθητές του, άλλοι μεν είναι μόνο με τα λόγια φίλοι, άλλοι με τους λόγους (υποσχέσεις). Το ρήμα «φάσκω», γνωστό από τη φράση «φάσκω κι αντιφάσκω»(«λέγω κι αντιλέγω»), δηλοί τη διάκριση μεταξύ πραγματικών κι επιφανειακών φίλων.
Πόσες αρχές μεταφέρονται στον μαθητή μέσω των αθάνατων κειμένων της αρχαιοελληνικής φιλοσοφίας. Διαμέσου των διδαγμάτων της, προβάλλονται στάσεις ζωής, καλλιεργούνται ηθικές αξίες, συναισθηματικές κι επικοινωνιακές δεξιότητες, αντί των «πρέπει», των μακροσκελών κηρυγμάτων και των «μη», που εκλαμβάνονται ως επαναλαμβανόμενες φλυαρίες. Οι ξερές εγκυκλοπαιδικές γνώσεις δε συνεπάγονται την ανθρωπιστική παιδεία. Σύμφωνα με τον Σωκράτη, οι γνώσεις μπορεί να βλάψουν την ψυχή, όπως αναλογικά βλάπτει ο κακός γιατρός ή η χαλασμένη τροφή το σώμα. Επιλέγω, λοιπόν, προσεκτικά τη γνώση, ώστε να είναι αβλαβής και να ισοδυναμεί με ψυχική καλλιέργεια, που οδηγεί στην κατάκτηση της αρετής και της σοφίας. Στον αντίποδα βρίσκεται ο ωφελιμισμός και η καιροσκοπία, στο πλαίσιο της σύγχρονης τεχνοκρατικής ή χρησιμοθηρικής εκπαίδευσης.
Εν κατακλείδι, μια απλή, αλλά ισχυρή πρακτική των Στωικών είναι η πλήρης συνείδηση της θνητότητάς μας. Η απαλλαγή από το βάρος της αιωνοβιότητας, απαιτεί συνεχή αφοσίωση και δέσμευση, ώστε να απολαμβάνουμε και να αξιοποιούμε κάθε λεπτό της ζωής. Ο χρόνος είναι πολύτιμος σύμμαχος των Στωικών, όχι εχθρός.
*Φιλόλογος-εκπαιδευτικός
maria.chatzinicola@gmail.com
